UmudaYolculuk

“YEDÝ ÝKLÝM DÖRT MEVSÝM- TÜRKÝYE DESTANI”  HAKKINDA

ARÝFE KALENDER ÝLE SÖYLEÞÝ

                                                                                                                      KADÝR ÝNCESU

   Arguvanlý þair Arife Kalender’in yeni kitabý üzerine bir söyleþi… 

                                                                                                                                                                                                                                                             

Kadir Ýncesu:“Þiir Irmaklarý”ný inceleme, araþtýrma olarak ayrý tutarsak, “Yedi Ýklim Dört Mevsim” sekizinci þiir kitabýnýz. Bunu diðerlerinden ayýran özellikler neler?..

 

A.Kalender: Bu bir destan, Türkiye Destaný… Deli Bal’ýn sonunda “Aðrý Istanbul’a benzer” adlý bir bölüm var. Burada, doðudan batýya süren “göç olgusunu” destansý bir dil kullanarak numaralý þiirler halinde yazmýþtým. Her kitaptaki en son çalýþma, bir sonraki izleði

gösterirmiþ ya, benimki de öyle oldu. “Aðrý Ýstanbul’a Benzer” de edindiðim söylem ve düþündüðüm içerik, beni üç yýl süren uzun ve çetin bir destan yazýmýna götürdü. Türkiye’nin yedi bölgesini kent kent, dað, ova, nehir dolaþtým. Öðrendiklerimle þaþýrýp heyecanlanýrken, þiir birikimimin yardýmýyla, söyleyeceklerimi öðretme isteminden, hikayeden ayýrdým. Þiiri,

tuzak ve düþmanlarýndan kaçýrmaya çalýþtým. Her ne kadar hikâyelerden, masallardan, mitlerden yararlansam da genel doku þiir oldu. Þiir zemini üstüne görüntüleri, anlatýlarý, her türlü veriyi yerleþtirdim.

       Yazýnýn tüm dallarýnda gezinirken, þiiri hep görünür kýlma çabasý, gerçekten yorucuydu. Bir koca ülkeyi þiire sýðdýrma, o dille sunma çýlgýnlýðý zaman zaman ürküttü. Yarýda býrakýp kaçmak istediðim çok oldu. Bir de bu tarz destan çalýþmasý bildiðim kadarýyla yok. Varsa da ben bilmiyorum. Bir kiþi, bir olay, bir durum, bir zaman deðil… Bu toprak üstünde yaþamýþ kültürler, yitik kimlikler, onlardan sonra gelenler destanlaþýrken, ayný yöredeki dað, göl, dere söze giriyor. Ýnsanla birlikte her canlýnýn, her nesnenin konuþmasýna izin verdim. Doðum her zaman sevindirici, aþk kuþkucu, ölüm acýydý…

        Hem zaman açýsýndan, hem emek açýsýndan öteki kitaplarýmýn çok üstünde bir çalýþma. Kendine özgü bir kurgusu olduðu için de farklý…

 

Kadir Ýncesu: Niye destan?.. Yazmak zor ve kaygý vericiydi dediniz. Sizi bu çalýþmaya iten neydi?...

A.Kalender: Birçok neden sayýlabilir… Son yýllarda þiirin genel görüntüsü, bu ülke çocuklarý

nýn Türkiye tarihine, coðrafyasýna, kültürüne yabancýlaþtýrýlmasý, özgürlük için yapýlmýþ savaþ

larýn unutturulmaya çalýþýlmasý, dil ve din öðeleriyle insanlarýn birbirine düþürülmesi v.b… Düþünsel olarak, þiire sýðmayanlarla öyküye yaklaþanlarý destanda buluþturdum.

       Özellikle son on yýlýn þiirine bakarken; insanýn, doðanýn, giderek toplumun yok sayýlmasý,

bireyin, yalnýzca kendisinin anlayacaðý bir mýrýltýyla yazdýklarýnýn þiir olarak sunulmasý, okuyan tarafýndan anlaþýlmayan þiirde gizemli bir bilgelik aranmasý, yapaylýðýn en hakiki gerçekmiþ gibi gösterilmesi, yani yaþamýn her alanýnda var olan aldatma ve yönlendirmeler beni uzun uzun bu ülkeyle ilgili bir þeyler söylemeye itti. Yeniden Fýrat’ý, Dicle’yi, Van’ý dinledim. Yeniden Kaçkar’dan, Toros’lardan, Erciyes’ten inen rüzgârlara kulak verdim. Yeniden kil tabletleri yazan insanlarý düþündüm. Akýnlarda, kýyým ve yokluklarda töre ve törenler yaratarak kendisini korumak isteyen insaný düþündüm. Paranýn her zamanki saltanatý beni þaþýrtmadý…

       Dil ve inanç kirliliði yaþadýðýmýz þu günlerde unutturulmak istenen çoðu þeyleri yeniden anýmsatmak, Kýzýlýrmak’ýn, Tuzgölü’nün, Yüksekova’nýn yerini çocuklara göstermek, Yunus’u, Pir Sultan’ý, Hacý Bektaþ’ý, Mevlana’yý hatta Mahsuni ve Neþet Ertaþ’ý anarak Türkçe’nin yardýmýyla hoþgörü ýrmaklarýnýn, sevgi sellerinin çaðlayýþýný duyumsatmak yazma nedenlerimden bazýlarý…

        “Küreselleþme” bazýlarýnca, hazýr ve hýzlý bilgilenme diye þirinleþtirilerek söylense de, özünde bir çok þeyi unutturarak, yerine emperyalizmin kendi verilerini dayatma sistemidir.

Yirmiye yakýn kaynaktan yararlanarak bu destaný yazarken, kendim bile unuttuklarýma þaþýrdým.  Yaþadýðým ülkeye ne denli yabancý kaldýðýmý duyumsadým… Çýkýþ noktam bir savaþtý belki, yel deðirmenleriyle bir savaþ… Bazýlarýna göre gereksiz bir çaba… Ziyan …

Bu ziyanda bir yarar görmeseydim yazmazdým…

 

Kadir Ýncesu: Yirmiye yakýn kaynak dediniz. Kitabýnýz bir çok özelliði ile belgesel tadý veriyor. Ülkemiz coðrafyasýnýn 1923’e kadar olan yaþam biçimini, gerçekle masal arasý bir dil kullanarak vermiþsiniz…Yer yer konuya ve topraðýna uygun olarak türkülerden, manilerden de yararlanmýþsýnýz. Hep dinlediðimiz ve çoðunlukla da sonu kanlý biten, ayrý dinlerin-dillerin

kavuþamayan aþklarý birer kýsa film gibi destan aralarýnda verilmiþ. Sanýrým bu öyküler, arada

da bir masallar, bazý türkü denemeleri de size ait… Böyle baktýðýmýzda þiir aðýrlýkta olmak üzere, bu kitapta Arife Kalender kalemini yazýnýn birçok türüne uzatmýþ... Þiirde yol alýrken

aralarda öykü veya düzyazýya dönmek zorlamadý mý?

 

A.Kalender: Sevgili Kadir, kitabý baþtan sona anlattýn sayýlýr… Evet…”Yedi Ýklim Dört Mev

sim”in ilkin adýný koydum, sonra yazdým. Biliyorsun genelde tersi olur. Az önce dediðim gibi

Deli bal’daki “Aðrý Istanbul’a Benzer” bir göç destaný. Onu bitirdikten sonra kendi içimde

“neden tüm Türkiye’yi yazmayayým” gibi bir soru oluþmaya baþladý. Günlük yaþamdaki bazý

olumsuzluklar da bu düþünce ve duyuþ sürecini hýzlandýrdý. Daðlarca’nýn “Kimi konular yazmadan önce baþlar yazarda” dediði gibi, bu da yazmadan bilinç dünyamda oluþumunu tamamladýktan sonra doðdu…

       Ýlk on sayfaya kadar özgün bir dil yakalayarak, ilk türk boylarýnýn Kars yöresinde çadýr kurmalarýyla baþlayan destan, ayný sesle sürseydi býktýrabilirdi… O sýkýntýyý gidermek için genel insandan küçük insan aþklarýný ayýrdým, genel korkularý küçük insanlara verdim. Onlarýn çýkmazlarý ve yaþamlarý öyküye dönüþtü. Bunlar blok halindeki uzun söylemleri renklendirdi. Soluklanma adacýklarý oluþturdu. “Yedi Ýklim Dört Mevsim”de genel bir yaþam ve genel bir ölüm var. Yedi bölgede, tüm zamanlarda binlerce ýrktan, inanýþtan, renk ve

cinsten insanlar yaþarken; amaç, tümünde “hayat”týr, hayatý sürdürme çabasýdýr. Onu çekici kýlan ise ‘aþk’ ve ‘para’dýr. Destanýn ana izleði bu…

        Küçük Asya üstünde genel anlamda yürüyen bir yaþamý vermeye çalýþýrken istedim ki söz topraðýnda duyulsun. Doðu’yu verirken: oranýn daðý, taþý, yaþam biçimine özgü ayrýntýlar, tanýnmýþ bir türkü, oralarda geçen önemli bir tarihi olay, ayný topraklarda yaþamýþ baþka toplumlar, ýrklarýn ve dinlerin savaþlarý, yaðmalanýp talan edilen yaþamlar, “biz” ve “öteki” arasýndaki aþklar, dostluklar, kentlerin tarihçeleri, töreler, gelenekler ve hatta beslenme

çeþitleri destanda yer buldu…Tüm bunlarý yazarken de söylediklerim bir gerçekten yola koyulsun diye atlaslardan, kültür kitaplarýndan, antoloji ve ansiklopedilerden, yerel derleme lerden yararlandým…Üç yýl süren bir “dip kazý” oldu benim için. Destanla yola çýkarken, kuru bir anlatýcýlýða düþmek, öðretiyi ön planda tutan ders veriþe yönelmek, söylediðini unutup ayný imgeleri, temayý yineleyerek týkanýp kalmak, baþlangýçtaki söylemin ucunu kaçýrýp yeni bir dille devam etmek v.b..en büyük tuzaklarým olurdu…Yazmaktan çok yazacaklarýmý bu engellerden korumak kaygýsý yorucuydu. Her ne kadar aralarda soluklanmak niyetine deneme

masal, hikaye, diyalog yazýmlarýndan yararlansam da genel olarak þiiri önde tutan bir kitap olmasý, dilde ve söylemde titizliði gerektiriyordu. Bu yüzden öðrenip, araþtýrmaya, þiire

yoðunlaþmaya ayýrdýðým süre, yazmaya ayýrdýðým süreden daha fazla oldu.

 

Kadir Ýncesu: “Dilde yerel olan, ulusal olan ile birlikte eski sözcükleri de kullandým” diyorsunuz.

Biraz bundan söz edelim mi?

 

A.Kalender: Doðrusu kitabýn arkasýna koyduðum sözlük; bugünkü dile, günlük kullanýlan dile bakýnca daha çok olmalýydý. Çünkü hepimizin bildiði gibi Türkçe hýzla kan kaybetmekte. Çocuklarýmýzýn kullandýðý sözcük sayýsý neredeyse elliyi aþmýyor. Bunun da çoðu onaylama

sözcükleri… Destanda bölge bölge gezerken, tarihinin anlatýldýðý yerde, nesne adlarýna, gelenek ve inanýþa dair sözcüklere de yer verdim. Örneðin “Avanos’ta küpler, testiler” derken       

bu sözcükleri bile, büyük kentlerdeki çocuklarýn tanýmayacaklarýný biliyordum. “Kaftan” çok mu eski bir sözcük? Sanmam… Bu ve benzeri sözcükleri kullanýrken hep çekincelerim oldu. Bu kitabý gençler nasýl algýlayacak! Bað ile bostaný, ot ile aðacý birbirinden ayýramayacak denli doðadan, yaþamdan ve dilden uzaklaþtýrýlmýþ kuþaklara bunu sunmak… Bu delilik deðil

de ne…

 

Kadir Ýncesu:  Sunuda ve kapak yazýsýnda: “Yedi Ýklim Dört Mevsim” bu ülkede var olmuþ ve olmayý sürdüren bir çok þeyin unutturulmaya çalýþýlmasýna karþý bir isyan…Suyumuza, ekmeðimize, aþýmýza, aþkýmýza karýþan her þeye ve onlarý yok sayarak yerine naylon deðerler sunan, yaþamý yavanlaþtýran her olguya bir karþý duruþ.” diyorsunuz. Buradan yola çýkarak,

bir þair olarak sorumluluk duygusu ve görev anlayýþýyla yazdýðýnýzý mý söylüyorsunuz?

Þairin böyle bir zorunluluðu var mýdýr sizce?..

 

A.Kalender: Bu sorunu Salah Birsel’in “Þiir maydanoz deðildir” sözünden yola çýkarak yanýtlamak istiyorum. Az önce beni destan yazmaya iten nedenler üzerinde dururken; görüp yaþadýðým olumsuzluklarýn yazmama neden olduðunu söyledim. Bilindiði gibi sanatta yönelten, “yaz” dedirten nedenler vardýr. Benim nedenlerimi de söyledim. Ancak bir koþul

lanmayla, ideolojik savlarla yola çýkmak baþka bir þey; imgenin, temanýn sanatçýda

özgür ve doðal koþullarda oluþup ürüne dönüþmesi baþka bir þey… Bizim gibi geliþimini tamamlayamamýþ ülkelerde, sanatçýnýn yaþamdaki sorunlara ilgisiz kalmasý beklenemez. Bu nedenle tüm þiirlerimde insan ve onun halleri belirgindir. Yazma nedenim insana ulaþmaktýr.

Gördüðüm, duyumsadýðým, algýlayýp düþündüðüm þeyleri özgür ve özge bir söyleyiþle baþkalarýyla paylaþma istemi… Bunu dayatmacý bir anlayýþla yapmýþ olsaydým emir olurdu,

yazdýklarým da görev… Bir yazýmda; sanat, sýnýrlarýn aþýldýðý yerde baþlar derken, biraz da bunu kastetmiþtim. Sanat, görev anlayýþý ve sorumluluk duygusuyla yapýlmaz, ancak sanat ürününde sanatçýnýn dünyaya ve yaþama bakýþý yansýr. Ben de “Yedi Ýklim Dört Mevsim”i

bir savla yola çýkarak yazmadým… Neyi, nasýl görmüþsem onu yazdým.

       Zorunluluk var mý yok mu?... Bu þairin birey olarak öz yapýsýyla ilgili. Irak’ta patlayan

bombalar bazý insanlarý derinden yaralarken, bazýlarýnýn  hiç canýný acýtmadý. Þairin durduðu yer, baktýðý yön, sýnýfsal yapýsý, kiþisel hýrs ve hevesleri onun taraftarlýðýný oluþturur…

Bu yandaþlýkta  önemli olan eserdir, ürünün kendisidir. Bizim gibi ülkelerde yaþamýn kendisi sanatçýyý yan tutmaya iter çoðu kez… Ülkenin karanlýða sürükleniþine, ulusal deðerlerin yitiþine, yaþamýn çoraklaþmasýna, insanlarýn günden güne yabanlaþmasýna sessiz kalanlar da

oluyor, kalamayanlar da… Þairin kiþi olarak yaþamdaki duruþu, þiirinin ana yapýsýný belirler.

Tüm zamanlarda bu ayrým var olmuþtur, olacaktýr… 

        Ben çevremde ve yaþamda olup bitenlere ilgisiz kalamayan bir þairim. Rahattan çok rahatsýzlýklarýn þiirini yazýyorum. Þiirin, insana en hýzlý varan ve onu etkileyen bir sanat dalý olduðunu bildiðim halde; onun her koþulda bir kurtarýcý, bir kahraman gibi görülmesine karþýyým. Ýçeriði ne olursa olsun, hangi gerekçeyle yazýlmýþ olursa olsun, yazýlanýn þiir olmasý ilk koþul…

 

Kadir Ýncesu: Sayýn Kalender, okuyucularýnýza destan bölümlerinden örnekler sunabilseydik iyi

olurdu. Ancak söyleþimizin çok uzayacaðý ve yanýt almak istediðim sorularýn dýþarýda kalaca

ðý endiþesi beni bundan alýkoydu. “Yedi Ýklim Dört Mevsim” dolu dolu bir çalýþma. Sizin deyiþinizle uzun bir Türkiye yolculuðu…Bu tür çalýþmalarýnýz sürecek mi?, Neden Cumhu

riyet dönemine kadar getirip orada býraktýnýz?, Yeni çalýþmalarýnýz neler?...

 

A.Kalender: Evet, iyi olurdu. Her hangi bir bölümünden kesitler sunmak da bütünlüðü zedelerdi belki. Bu yüzden ilgi duyanlarýn, tümünü okumasý daha iyi olur… Baþka bir destan hazýrlýðým þu an için yok, ama bilinmez ki… Gelir bir konu, otur beni yaz! der…

       Cumhuriyet Dönemi’nde býraktým, çünkü gerek Kurtuluþ Savaþý, gerek onun kahraman larý Fazýl Hüsnü gibi, Nazým Hikmet gibi büyük ustalar tarafýndan baþ yapýt özelliðinde yazýldýlar. M.Cevdet Anday’ýn  mitolojik destaný dýþýnda, A.Behramoðlu da, G. Akýn da yakýn tarihimizin destanýný yazdýlar. Cumhuriyeti bir bitiþ  ya da baþlangýç çizgisi olarak düþünme den, Küçük Asya üstünde yaþayan insan soyunun genel görüntüsünü, doðum-üreme-ölüm üçlemesi içinde deðerlendirirken, arka fon olarak; yedi bölgenin tarihi, coðrafi özelliklerinden yararlandým. Bu topraklar üstündeki her þey deðiþirken; ölümün acýsýyla, paranýn gücü ayný kaldý. Ýnsana dair özellikler dün de bugün de ayný. Bütün zamanlarda aþkýn sonunda hüzün var. “Bizler” ve “onlar” diye ayrýlsa da, ayrý dillerde, ayrý tanrýlara yalvarsalar da tüm insanlýðýn özlemi ayný… Barýþ içinde, karný tok YAÞAMAK…

       Þiir çalýþmalarým sürüyor. Elimde tamamlanmak üzere olan bir çocuk þiirleri dosyasý var.

Uzun yýllardan beri ara ara yazdýðým öykülerim kitaplaþma yolunda… Daha ne olsun…

 

Kadir Ýncesu: Desenize yazmak, sizin için yaþamanýn kendisi... Saðlýðýnýz yerinde, gücünüz bol olsun diyerek..

 

 

* Bu söyleþi EVRENSEL KÜLTÜR dergisinin Þubat 2007 tarihli sayýsýnda yayýnlanmýþtýr.

Eski Edebiyata Yeni Yorumlar Sayý: 107 Temmuz-Aðustos 2007

Osmanlý Edebiyatý ve Kuramsal Yaklaþýmlar Üzerine Mehmet Kalpaklý
	Hazýrlayan: Ahmet Sait Akçay

Osmanlý edebiyatý uzun bir zaman yalnýzca fakültelerin Türk dili ve edebiyatý bölümlerinin ilgi alaný olarak kalmýþ, yapýlan akademik çalýþmalar da metinlerin yorumlarýndan çok, nüshalarýnýn tespiti, transkripsiyonu ve kelime listelerinin hazýrlanmasý ile sýnýrlanmýþtýr. Edebiyat eleþtirisinde en önemli malzeme metnin kendisidir. Bu anlamda, uzun yýllardýr yapýlagelen ve metinleri yazma kitaplar arasýndaki esaretlerinden kurtarýp üzerlerinde araþtýrmalar yapýlmaya hazýr hale getiren bu önemli “metin neþri” çabasýný takdirle karþýlamak gerekir. Metin tenkidi de denilen ve metinlerin yazma nüshalarýnýn karþýlaþtýrmalý olarak deðerlendirildiði ve yazarýn ya da þairin elinden çýkmýþ asýl nüshayý (veya ona en yakýn metni) ortaya koymayý hedefleyen bu bilimsel uðraþ, sanýlan ve tahmin edilenin çok ötesinde metodik bir çalýþma, araþtýrma yetisi ve bilgi gerektirir. Osmanlý edebiyat metinlerinin, özellikle Divanlarýn neþri söz konusu olduðunda akla gelen ilk isim Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan’dýr. Onun oluþturduðu metin tenkidi metodu öðrencileri tarafýndan geliþtirilip devam ettirilmiþtir. Günümüz Türkolojisinin metin neþri metodu, temellerini az çok Ali Nihad Tarlan’ýn ortaya koyduðu sistemin bir devamý niteliðindedir. Bununla birlikte, Osmanlý döneminde üretilmiþ metinlerin çokluðu ve çeþitliliði, sanki bu metin yayýmý faaliyetinin sonunun gelmeyeceði izlenimini vermektedir. Özlemini duyduðumuz, metinler üzerine yapýlacak analizler, karþýlaþtýrmalý çalýþmalar ve yorumlar adeta metin neþri faaliyetlerinin sona ermesini beklemektedir. Bu yüzden, günümüzde Divan edebiyat araþtýrmalarý maalesef, metinlerin hazýrlanmasý ve neþri safhasýnda týkanýp kalmaktadýr. Bu metinler üzerine yapýlan az sayýdaki çalýþmalar da, daha çok metin merkezli eleþtiriler olarak, eski þerh geleneðinin devamý niteliðindedir. Osmanlý edebi metinlerinin birbirleriyle olan iliþkilerini ve göndermelerini, kelimelerin anlamlarýný ve anlam katmanlarýný esas alan bu tahlil metodu, metni yakýn okuma, içerden okuma esasýna dayanýr. Ancak, metinlerin aslýnda birer baðlamlarýnýn olduðu, her üretilen ve tüketilen metnin güncel, siyasal, sosyal, kültürel, ekonomik vs. baðlamlarýnýn bulunduðu, dahasý metni üreten ile onu okuyarak ya da dinleyerek tüketen kiþi/kiþilerin bizzat kendileriyle ilgili anlam düzeylerinin var olduðu çoðu kez gözardý edilir.
Ýþte tam bu noktada, metni açmaktan bahsetmek yerinde olacaktýr. Geleneksel yorum metoduna “þerh” yani “açmak” denir. Günümüz kuramlarýyla yapýlan da aslýnda metinleri “açmak”týr. Ya da, daha doðru bir deyiþle, metinleri anlamaya giden yeni yollarý açmak. Bugün, Osmanlý edebiyatý artýk sadece edebiyat çalýþmalarýnýn ilgi alaný olmaktan çýkmýþtýr. Özellikle son yýllarda Osmanlý þiiri ve kültürü üzerine yapýlan kuramsal çalýþmalar, Osmanlý edebiyatýný üniversitelerin eski Türk edebiyatý ana bilim dalý uzmanlarýnýn tekelinden kurtarýp daha geniþ bir ilgi alanýnýn merkezine çekmektedir.
Osmanlý’ya dair daha kapsamlý bir bakýþ için gerekli malzemelerin en önemlileri arasýnda edebi metinler vardýr. Ýþte, akademik ve kültürel çevrelerde, özellikle son yýllarda artan Osmanlý edebiyatý ve kültürü ilgisinin sebebi burada yatmaktadýr.
Karþýlaþtýrmalý edebiyat, kültürel çalýþmalar, tarih, antropoloji, edebiyat eleþtirisi, siyaset bilimi tarihi, sosyoloji ve felsefe uzmanlarý da artýk Osmanlý edebiyatý ile ilgilenmeye baþlamýþlardýr. Walter G. Andrews’un Osmanlý þiiri çalýþmalarýna büyük bir açýlým getiren, o çok önemli kitabý Þiirin Sesi, Toplumun Þarkýsý’nýn (Ýletiþim Yayýnlarý, 2000) eski Türk edebiyatý uzmanlarýndan çok yukarýda sýraladýðým alanlarda çalýþanlar tarafýndan ilgi görmesinin asýl sebebi de budur. Nihayet son zamanlarda yapýlan (hem bazý Türkologlar hem de alan dýþý araþtýrmacýlar tarafýndan) çalýþmalarla Osmanlý edebiyatýnýn kültürel kodlarý üzerine düþünülmeye ve fikir üretilmeye baþlanmýþtýr. Bu önemli bir geliþme sayesinde bir kuþak önce marjinal sayýlan konular ve metinler de gün ýþýðýna çýkmaktadýr. Osmanlý kültür ve edebiyatýnýn anlaþýlmasýnda ve yorumlanmasýnda büyük önem taþýyan bu metinler ve çalýþmalar kültürü bir bütün olarak kavrayan yaklaþýmlarla daha sahih bir Osmanlý kurgusuna imkân saðlamaktadýr.
Günümüzde, Osmanlý edebi metinlerini üretildikleri çaðýn þartlarýnda (dönemin edebiyat anlayýþý, estetik kurallarý, o devrin dünya görüþü vs.) deðerlendirebilecek yeterli bilgi birikimine sahip kiþiler yok denecek kadar azalmýþtýr. Dilinin eskiliði ve kapalýlýðý, beyitlerde ifade edilen anlamdaki çok katmanlýlýk, kelimeler arasý çaðrýþýmlarýn tespitinin zorluðu gibi pek çok sebepten ötürü Divan þiiri metinleri sadece uzmanlarýnýn anlamlandýrabileceði bir alan farz edilmektedir. Bununla birlikte, ilk Türkologlar kuþaðý ve onlarýn yetiþtirdiði günümüz Divan edebiyatý uzmanlarý, bu metinleri yüzeysel anlamýyla düzyazýya çevirmek, beyitlerde geçen kelimelerin anlamlarýný sýralamak, veznini ve edebi sanatlarýný göstermek gibi çok basit bir þerh/yorum metodunu kullanmaktan öteye pek geçmemiþlerdir. Divan þiiri metinlerinin eleþtirisinde Tahir Olgun’un daha 1930’larda uyguladýðý þablonu kullanmaktan ileriye gitmeyen, edebiyat kuramlarýný sadece Batý edebiyatýnýn malý ve yorum aracý olarak gören bu zihniyetle, kendi içine kapalý, çoðu kez sadece uzmanlarý tarafýndan okunan çalýþmalar yapmakla, Osmanlý edebiyatýnýn da dünya edebiyatýnýn bir parçasý olduðunu anlatmak zordur. Kuramýn, edebiyatýn içinde üretildiði tarihi ve kültürü doðru yansýtmadýðý yolundaki yanlýþ ve saçma yargýdan vazgeçmemiz ve teorik yaklaþýmlardan “iþimize geleni”, metnimize uygun gördüðümüzü seçerek Osmanlý edebi metinlerini günümüzün çaðdaþ okuruna yorumlamamýz gerekir. Bu tür yeniden okuma ve teorik temellendirmelerle Osmanlý edebiyatýnýn daha geniþ bir perspektif kazanacaðý kuþkusuzdur. Böylece bu edebi gelenek de daha kapsamlý ve kavrayýcý bakýþ açýlarýyla ele alýnmaya baþlanabilir.
Bir metin, yazarýnýn kasdettiðinden baðýmsýz olarak kendinden önceki metinlere açýk ya da kapalý birtakým göndermeler, belli belirsiz alýntýlar ve çok çeþitli etkilenmeler ile doludur. Dolayýsýyla, hiçbir metnin tek bir anlamý, tek bir doðrusu yoktur. Osmanlý devrinde üretilmiþ bir metnin (diyelim bir gazelin) o devrin bir þiir eleþtirmeni, bir tezkire yazarý tarafýndan yorumlanmasý (mesela 16. yüzyýl tezkire yazarý ve eleþtirmeni Âþýk Çelebi tarafýndan) ile bir batýlýlaþma dönemi aydýný, þiir eleþtirmeni (diyelim, Namýk Kemal) tarafýndan yorumlanmasý daha farklý olur. Ayný metnin, Cumhuriyet projesinin önde gelen savunucusu bir edebiyat araþtýrmacýsý (Fuad Köprülü mesela) tarafýndan yorumlanmasý çok daha farklý olabilir/olmuþtur. Bunun sebebi tek bir metne, farklý kuramsal çerçevelerden (burada kuramsal çerçeve kavramýnýn içinde edebiyat teorisi kadar siyasi yaklaþým da girer) bakýyor olmalarýdýr. Aslýnda, kuram olmadan edebiyat hakkýnda konuþmak mümkün deðildir. Kuram bir metni yorumlarken ayaklarýmýzýn saðlamca yere basmasýný saðlar. Burada, kuramsal dilin nasýl olduðu, kaba, kuru bir teorik çerçeveyi okura sunan örneklerin çokluðu yüzünden edebiyat teorisinin suçlanamayacaðýný da belirtelim. Öte yandan, eleþtiri yazýlarýný kuram þablonundan kurtarmak zorundayýz. Öyle ki, günümüz edebiyat eleþtirisinde, pek çok edebiyat kuramýnýn birer þablon haline getirilerek uygun olsun olmasýn her türlü metne uygulandýðýna çok sýk rastlamaktayýz.
Kuram, edebi metni açmak için vardýr, içinden çýkýlmaz ve anlaþýlamaz bir hale getirmek, onu kapatmak için deðil. Edebiyat kuramlarý konusunda pek fikri olmayanlarýn sýkýca sarýldýklarý bir konudur, bu anlaþýlmazlýk meselesi. Nedense bizim edebiyat tarihçilerimiz ve araþtýrmacýlarýmýz, o çok emek ve zaman harcadýklarý klasik eleþtiri metodlarý yanýnda bir-iki edebiyat kuramý öðrenmeye pek yanaþmazlar. Üstelik günümüzde bu teorik kitaplarýn çoðu Türkçeye çevrilmiþken. Aslýnda, kuram karþýtý edebiyat eleþtirmenlerinin bile sonuçta bir kuram üzerinden konuþtuðu gerçeði gözardý edilmemeli. Günümüz Divan þiiri uzmanlarýnýn çok sevdikleri ve kullandýklarý klasik þerh geleneðinin, Aristo’dan beri kullanýlmakta olan hermeneutik (yorumsamacýlýk) kuramýnýn hemen hemen aynýsý olduðunu da ekleyelim.
Aslýnda kuram, metnin gerçeðini bulmak için bir araç deðildir, ona deðiþik yaklaþýmlarýn yolunu gösterir. (Zira, edebi metnin tek bir gerçeði yoktur.) Kuramsal yaklaþýmla açýlan bu yeni yol, yeni bakýþlar, yeni boyutlar, birtakým önyargýlardan arýnmaya yarayan yeni düþünceler üretmeye yarar.
Bugünün araþtýrmacýlarý olarak bizler þanslý sayýlýrýz. Çünkü, bilgisayar teknolojisi emrimizdedir. Bugün biz, eskilerin, metinlerin yorumu için hafýzalarýndan binbir güçlükle bulup çýkardýklarý anlamlarý ve anlam katmanlarýný, kelimelerin birbirleriyle olan iliþkilerini bulmak için birkaç düðmeye basýyoruz, sadece. Öte yandan, unutmamamýz gereken önemli bir nokta var: incelemek üzere ele aldýðýmýz bu tarihi metinler üretim ve tüketim baðlamlarýndan neredeyse tamamen soyutlanýp yazma kitaplarýn içine adeta hapsedilmiþlerdir. Bir divanda harf sýrasýna göre dizilmiþ gazellerin içinden bir tanesini ele aldýðýmýzý düþünelim. O metnin, o gazelin üreteni olan þair ve tüketeni olan dinleyenlerle/okuyanlarla hiçbir baðý yoktur, artýk. Bilemiyoruz, o gazelin hangi þiir meclisinde okunmak için yazýldýðýný, kimler arasýnda okunduðunu, nasýl karþýlandýðýný... Þairin, belki de gazelin muhataplarýndan biri için yaptýðý bir imayý, bir göndermeyi asýrlar sonra kavramamýz, anlamamýz olanaksýzdýr. Artýk, bizler, o metnin birincil okuru olamayýz. En iyi ihtimalle ikincil okur sayýlýrýz. Ýþte karþýmýzda duran bu metinler yýðýnýný bir edebiyat geleneðinin içine oturtabilmek ve bu kapalý metinleri açmak için anahtarlara ihtiyaç duyuyoruz. Bu anahtarlar da metodik yaklaþýmlar, kuramsal açýlýmlardýr. Modern çaðýn bize direttiði kavrayýþlarla, Osmanlýlar gibi düþünmemiz, onlarýn içinden bir kuram üretmemiz mümkün deðildir. Metnin kendi baðlamýný bilmemize çoðu kez imkân olmadýðýna ve sadece o metinler için evrensel bir kuram üretmek olanaksýz olduðuna göre, mevcut kuramlarý orasýndan burasýndan bükerek, deðiþtirerek, gerekirse çarpýtarak, üzerinde çalýþtýðýmýz metinlere daha uygun bir okuma aygýtý haline getirmekten baþka yolumuz yoktur.
Klasik þerh metodu ile þairinin ne söylediðini bir dereceye kadar anlamak, tahmin etmek mümkün olabilir. Beyit içindeki bilgi, ve hatta bir ölçüde þairin ifade etmeye çalýþtýðý anlam kavranabilir. Ancak, bir edebiyat metni ayný zamanda bir sanatsal bütünün parçasýdýr. Bu metinler büyük bir edebi geleneðin içinde varolmuþtur ve o edebi geleneðe yaslanmaktadýr. Dolayýsýyla, metinlerin þiir sanatýndaki ve genel büyük hikâye içindeki yerini, baðlarýný, dille iliþkisini ve dahasý, benzer metinlerle oluþturduðu bütün bir edebi kanonu görebilmek için kuramsal okumalara ihtiyaç vardýr.

Beyitlerin tek tek açýklamasýna yönelen günümüz yorum metodu, önce metnin yapýsal bir bütün olduðunu sonra da o metnin de içinde yer aldýðý edebi geleneðin daha geniþ yapýsal bütünlüðünü ýskalamaktadýr. Bu nedenle, Osmanlý edebiyatý metinlerinin þimdilik birkaç eleþtirmenle sýnýrlý kalan kuramsal okumalarýnýn daha da artmasýna þiddetle ihtiyacýmýz vardýr.