Ýran tarihi derslerle dolu / 3

28/9/2008 · Kategori: Inceleme

Ýran tarihi derslerle dolu / 3

Yazýnýn en baþýnda kesiþen kümelere benzettiðim Ýran ve Türkiye'nin farklý olan yönlerini çok iyi bilmek gerektiðini yazmýþtýk. Bunlardan birisi olan Þiilik, temeli dine dayanan ancak gelenek/ yaþam/ siyaset biçimi haline gelmiþ bir olgu Ýran tarihinde. Þiiliði anlamadan Ýran'ý anlamak çok zor.

Gül Atmaca

“YEDÝ ÝKLÝM DÖRT MEVSÝM- TÜRKÝYE DESTANI” HAKKINDA ARÝFE KALENDER ÝLE SÖYLEÞÝ / KADÝR ÝNCESU

7/10/2007 · Kategori: Inceleme

“YEDÝ ÝKLÝM DÖRT MEVSÝM- TÜRKÝYE DESTANI”  HAKKINDA

ARÝFE KALENDER ÝLE SÖYLEÞÝ

                                                                                                                      KADÝR ÝNCESU

   Arguvanlý þair Arife Kalender’in yeni kitabý üzerine bir söyleþi… 

                                                                                                                                                                                                                                                             

Kadir Ýncesu:“Þiir Irmaklarý”ný inceleme, araþtýrma olarak ayrý tutarsak, “Yedi Ýklim Dört Mevsim” sekizinci þiir kitabýnýz. Bunu diðerlerinden ayýran özellikler neler?..

 

A.Kalender: Bu bir destan, Türkiye Destaný… Deli Bal’ýn sonunda “Aðrý Istanbul’a benzer” adlý bir bölüm var. Burada, doðudan batýya süren “göç olgusunu” destansý bir dil kullanarak numaralý þiirler halinde yazmýþtým. Her kitaptaki en son çalýþma, bir sonraki izleði

gösterirmiþ ya, benimki de öyle oldu. “Aðrý Ýstanbul’a Benzer” de edindiðim söylem ve düþündüðüm içerik, beni üç yýl süren uzun ve çetin bir destan yazýmýna götürdü. Türkiye’nin yedi bölgesini kent kent, dað, ova, nehir dolaþtým. Öðrendiklerimle þaþýrýp heyecanlanýrken, þiir birikimimin yardýmýyla, söyleyeceklerimi öðretme isteminden, hikayeden ayýrdým. Þiiri,

tuzak ve düþmanlarýndan kaçýrmaya çalýþtým. Her ne kadar hikâyelerden, masallardan, mitlerden yararlansam da genel doku þiir oldu. Þiir zemini üstüne görüntüleri, anlatýlarý, her türlü veriyi yerleþtirdim.

       Yazýnýn tüm dallarýnda gezinirken, þiiri hep görünür kýlma çabasý, gerçekten yorucuydu. Bir koca ülkeyi þiire sýðdýrma, o dille sunma çýlgýnlýðý zaman zaman ürküttü. Yarýda býrakýp kaçmak istediðim çok oldu. Bir de bu tarz destan çalýþmasý bildiðim kadarýyla yok. Varsa da ben bilmiyorum. Bir kiþi, bir olay, bir durum, bir zaman deðil… Bu toprak üstünde yaþamýþ kültürler, yitik kimlikler, onlardan sonra gelenler destanlaþýrken, ayný yöredeki dað, göl, dere söze giriyor. Ýnsanla birlikte her canlýnýn, her nesnenin konuþmasýna izin verdim. Doðum her zaman sevindirici, aþk kuþkucu, ölüm acýydý…

        Hem zaman açýsýndan, hem emek açýsýndan öteki kitaplarýmýn çok üstünde bir çalýþma. Kendine özgü bir kurgusu olduðu için de farklý…

 

Kadir Ýncesu: Niye destan?.. Yazmak zor ve kaygý vericiydi dediniz. Sizi bu çalýþmaya iten neydi?...

A.Kalender: Birçok neden sayýlabilir… Son yýllarda þiirin genel görüntüsü, bu ülke çocuklarý

nýn Türkiye tarihine, coðrafyasýna, kültürüne yabancýlaþtýrýlmasý, özgürlük için yapýlmýþ savaþ

larýn unutturulmaya çalýþýlmasý, dil ve din öðeleriyle insanlarýn birbirine düþürülmesi v.b… Düþünsel olarak, þiire sýðmayanlarla öyküye yaklaþanlarý destanda buluþturdum.

       Özellikle son on yýlýn þiirine bakarken; insanýn, doðanýn, giderek toplumun yok sayýlmasý,

bireyin, yalnýzca kendisinin anlayacaðý bir mýrýltýyla yazdýklarýnýn þiir olarak sunulmasý, okuyan tarafýndan anlaþýlmayan þiirde gizemli bir bilgelik aranmasý, yapaylýðýn en hakiki gerçekmiþ gibi gösterilmesi, yani yaþamýn her alanýnda var olan aldatma ve yönlendirmeler beni uzun uzun bu ülkeyle ilgili bir þeyler söylemeye itti. Yeniden Fýrat’ý, Dicle’yi, Van’ý dinledim. Yeniden Kaçkar’dan, Toros’lardan, Erciyes’ten inen rüzgârlara kulak verdim. Yeniden kil tabletleri yazan insanlarý düþündüm. Akýnlarda, kýyým ve yokluklarda töre ve törenler yaratarak kendisini korumak isteyen insaný düþündüm. Paranýn her zamanki saltanatý beni þaþýrtmadý…

       Dil ve inanç kirliliði yaþadýðýmýz þu günlerde unutturulmak istenen çoðu þeyleri yeniden anýmsatmak, Kýzýlýrmak’ýn, Tuzgölü’nün, Yüksekova’nýn yerini çocuklara göstermek, Yunus’u, Pir Sultan’ý, Hacý Bektaþ’ý, Mevlana’yý hatta Mahsuni ve Neþet Ertaþ’ý anarak Türkçe’nin yardýmýyla hoþgörü ýrmaklarýnýn, sevgi sellerinin çaðlayýþýný duyumsatmak yazma nedenlerimden bazýlarý…

        “Küreselleþme” bazýlarýnca, hazýr ve hýzlý bilgilenme diye þirinleþtirilerek söylense de, özünde bir çok þeyi unutturarak, yerine emperyalizmin kendi verilerini dayatma sistemidir.

Yirmiye yakýn kaynaktan yararlanarak bu destaný yazarken, kendim bile unuttuklarýma þaþýrdým.  Yaþadýðým ülkeye ne denli yabancý kaldýðýmý duyumsadým… Çýkýþ noktam bir savaþtý belki, yel deðirmenleriyle bir savaþ… Bazýlarýna göre gereksiz bir çaba… Ziyan …

Bu ziyanda bir yarar görmeseydim yazmazdým…

 

Kadir Ýncesu: Yirmiye yakýn kaynak dediniz. Kitabýnýz bir çok özelliði ile belgesel tadý veriyor. Ülkemiz coðrafyasýnýn 1923’e kadar olan yaþam biçimini, gerçekle masal arasý bir dil kullanarak vermiþsiniz…Yer yer konuya ve topraðýna uygun olarak türkülerden, manilerden de yararlanmýþsýnýz. Hep dinlediðimiz ve çoðunlukla da sonu kanlý biten, ayrý dinlerin-dillerin

kavuþamayan aþklarý birer kýsa film gibi destan aralarýnda verilmiþ. Sanýrým bu öyküler, arada

da bir masallar, bazý türkü denemeleri de size ait… Böyle baktýðýmýzda þiir aðýrlýkta olmak üzere, bu kitapta Arife Kalender kalemini yazýnýn birçok türüne uzatmýþ... Þiirde yol alýrken

aralarda öykü veya düzyazýya dönmek zorlamadý mý?

 

A.Kalender: Sevgili Kadir, kitabý baþtan sona anlattýn sayýlýr… Evet…”Yedi Ýklim Dört Mev

sim”in ilkin adýný koydum, sonra yazdým. Biliyorsun genelde tersi olur. Az önce dediðim gibi

Deli bal’daki “Aðrý Istanbul’a Benzer” bir göç destaný. Onu bitirdikten sonra kendi içimde

“neden tüm Türkiye’yi yazmayayým” gibi bir soru oluþmaya baþladý. Günlük yaþamdaki bazý

olumsuzluklar da bu düþünce ve duyuþ sürecini hýzlandýrdý. Daðlarca’nýn “Kimi konular yazmadan önce baþlar yazarda” dediði gibi, bu da yazmadan bilinç dünyamda oluþumunu tamamladýktan sonra doðdu…

       Ýlk on sayfaya kadar özgün bir dil yakalayarak, ilk türk boylarýnýn Kars yöresinde çadýr kurmalarýyla baþlayan destan, ayný sesle sürseydi býktýrabilirdi… O sýkýntýyý gidermek için genel insandan küçük insan aþklarýný ayýrdým, genel korkularý küçük insanlara verdim. Onlarýn çýkmazlarý ve yaþamlarý öyküye dönüþtü. Bunlar blok halindeki uzun söylemleri renklendirdi. Soluklanma adacýklarý oluþturdu. “Yedi Ýklim Dört Mevsim”de genel bir yaþam ve genel bir ölüm var. Yedi bölgede, tüm zamanlarda binlerce ýrktan, inanýþtan, renk ve

cinsten insanlar yaþarken; amaç, tümünde “hayat”týr, hayatý sürdürme çabasýdýr. Onu çekici kýlan ise ‘aþk’ ve ‘para’dýr. Destanýn ana izleði bu…

        Küçük Asya üstünde genel anlamda yürüyen bir yaþamý vermeye çalýþýrken istedim ki söz topraðýnda duyulsun. Doðu’yu verirken: oranýn daðý, taþý, yaþam biçimine özgü ayrýntýlar, tanýnmýþ bir türkü, oralarda geçen önemli bir tarihi olay, ayný topraklarda yaþamýþ baþka toplumlar, ýrklarýn ve dinlerin savaþlarý, yaðmalanýp talan edilen yaþamlar, “biz” ve “öteki” arasýndaki aþklar, dostluklar, kentlerin tarihçeleri, töreler, gelenekler ve hatta beslenme

çeþitleri destanda yer buldu…Tüm bunlarý yazarken de söylediklerim bir gerçekten yola koyulsun diye atlaslardan, kültür kitaplarýndan, antoloji ve ansiklopedilerden, yerel derleme lerden yararlandým…Üç yýl süren bir “dip kazý” oldu benim için. Destanla yola çýkarken, kuru bir anlatýcýlýða düþmek, öðretiyi ön planda tutan ders veriþe yönelmek, söylediðini unutup ayný imgeleri, temayý yineleyerek týkanýp kalmak, baþlangýçtaki söylemin ucunu kaçýrýp yeni bir dille devam etmek v.b..en büyük tuzaklarým olurdu…Yazmaktan çok yazacaklarýmý bu engellerden korumak kaygýsý yorucuydu. Her ne kadar aralarda soluklanmak niyetine deneme

masal, hikaye, diyalog yazýmlarýndan yararlansam da genel olarak þiiri önde tutan bir kitap olmasý, dilde ve söylemde titizliði gerektiriyordu. Bu yüzden öðrenip, araþtýrmaya, þiire

yoðunlaþmaya ayýrdýðým süre, yazmaya ayýrdýðým süreden daha fazla oldu.

 

Kadir Ýncesu: “Dilde yerel olan, ulusal olan ile birlikte eski sözcükleri de kullandým” diyorsunuz.

Biraz bundan söz edelim mi?

 

A.Kalender: Doðrusu kitabýn arkasýna koyduðum sözlük; bugünkü dile, günlük kullanýlan dile bakýnca daha çok olmalýydý. Çünkü hepimizin bildiði gibi Türkçe hýzla kan kaybetmekte. Çocuklarýmýzýn kullandýðý sözcük sayýsý neredeyse elliyi aþmýyor. Bunun da çoðu onaylama

sözcükleri… Destanda bölge bölge gezerken, tarihinin anlatýldýðý yerde, nesne adlarýna, gelenek ve inanýþa dair sözcüklere de yer verdim. Örneðin “Avanos’ta küpler, testiler” derken       

bu sözcükleri bile, büyük kentlerdeki çocuklarýn tanýmayacaklarýný biliyordum. “Kaftan” çok mu eski bir sözcük? Sanmam… Bu ve benzeri sözcükleri kullanýrken hep çekincelerim oldu. Bu kitabý gençler nasýl algýlayacak! Bað ile bostaný, ot ile aðacý birbirinden ayýramayacak denli doðadan, yaþamdan ve dilden uzaklaþtýrýlmýþ kuþaklara bunu sunmak… Bu delilik deðil

de ne…

 

Kadir Ýncesu:  Sunuda ve kapak yazýsýnda: “Yedi Ýklim Dört Mevsim” bu ülkede var olmuþ ve olmayý sürdüren bir çok þeyin unutturulmaya çalýþýlmasýna karþý bir isyan…Suyumuza, ekmeðimize, aþýmýza, aþkýmýza karýþan her þeye ve onlarý yok sayarak yerine naylon deðerler sunan, yaþamý yavanlaþtýran her olguya bir karþý duruþ.” diyorsunuz. Buradan yola çýkarak,

bir þair olarak sorumluluk duygusu ve görev anlayýþýyla yazdýðýnýzý mý söylüyorsunuz?

Þairin böyle bir zorunluluðu var mýdýr sizce?..

 

A.Kalender: Bu sorunu Salah Birsel’in “Þiir maydanoz deðildir” sözünden yola çýkarak yanýtlamak istiyorum. Az önce beni destan yazmaya iten nedenler üzerinde dururken; görüp yaþadýðým olumsuzluklarýn yazmama neden olduðunu söyledim. Bilindiði gibi sanatta yönelten, “yaz” dedirten nedenler vardýr. Benim nedenlerimi de söyledim. Ancak bir koþul

lanmayla, ideolojik savlarla yola çýkmak baþka bir þey; imgenin, temanýn sanatçýda

özgür ve doðal koþullarda oluþup ürüne dönüþmesi baþka bir þey… Bizim gibi geliþimini tamamlayamamýþ ülkelerde, sanatçýnýn yaþamdaki sorunlara ilgisiz kalmasý beklenemez. Bu nedenle tüm þiirlerimde insan ve onun halleri belirgindir. Yazma nedenim insana ulaþmaktýr.

Gördüðüm, duyumsadýðým, algýlayýp düþündüðüm þeyleri özgür ve özge bir söyleyiþle baþkalarýyla paylaþma istemi… Bunu dayatmacý bir anlayýþla yapmýþ olsaydým emir olurdu,

yazdýklarým da görev… Bir yazýmda; sanat, sýnýrlarýn aþýldýðý yerde baþlar derken, biraz da bunu kastetmiþtim. Sanat, görev anlayýþý ve sorumluluk duygusuyla yapýlmaz, ancak sanat ürününde sanatçýnýn dünyaya ve yaþama bakýþý yansýr. Ben de “Yedi Ýklim Dört Mevsim”i

bir savla yola çýkarak yazmadým… Neyi, nasýl görmüþsem onu yazdým.

       Zorunluluk var mý yok mu?... Bu þairin birey olarak öz yapýsýyla ilgili. Irak’ta patlayan

bombalar bazý insanlarý derinden yaralarken, bazýlarýnýn  hiç canýný acýtmadý. Þairin durduðu yer, baktýðý yön, sýnýfsal yapýsý, kiþisel hýrs ve hevesleri onun taraftarlýðýný oluþturur…

Bu yandaþlýkta  önemli olan eserdir, ürünün kendisidir. Bizim gibi ülkelerde yaþamýn kendisi sanatçýyý yan tutmaya iter çoðu kez… Ülkenin karanlýða sürükleniþine, ulusal deðerlerin yitiþine, yaþamýn çoraklaþmasýna, insanlarýn günden güne yabanlaþmasýna sessiz kalanlar da

oluyor, kalamayanlar da… Þairin kiþi olarak yaþamdaki duruþu, þiirinin ana yapýsýný belirler.

Tüm zamanlarda bu ayrým var olmuþtur, olacaktýr… 

        Ben çevremde ve yaþamda olup bitenlere ilgisiz kalamayan bir þairim. Rahattan çok rahatsýzlýklarýn þiirini yazýyorum. Þiirin, insana en hýzlý varan ve onu etkileyen bir sanat dalý olduðunu bildiðim halde; onun her koþulda bir kurtarýcý, bir kahraman gibi görülmesine karþýyým. Ýçeriði ne olursa olsun, hangi gerekçeyle yazýlmýþ olursa olsun, yazýlanýn þiir olmasý ilk koþul…

 

Kadir Ýncesu: Sayýn Kalender, okuyucularýnýza destan bölümlerinden örnekler sunabilseydik iyi

olurdu. Ancak söyleþimizin çok uzayacaðý ve yanýt almak istediðim sorularýn dýþarýda kalaca

ðý endiþesi beni bundan alýkoydu. “Yedi Ýklim Dört Mevsim” dolu dolu bir çalýþma. Sizin deyiþinizle uzun bir Türkiye yolculuðu…Bu tür çalýþmalarýnýz sürecek mi?, Neden Cumhu

riyet dönemine kadar getirip orada býraktýnýz?, Yeni çalýþmalarýnýz neler?...

 

A.Kalender: Evet, iyi olurdu. Her hangi bir bölümünden kesitler sunmak da bütünlüðü zedelerdi belki. Bu yüzden ilgi duyanlarýn, tümünü okumasý daha iyi olur… Baþka bir destan hazýrlýðým þu an için yok, ama bilinmez ki… Gelir bir konu, otur beni yaz! der…

       Cumhuriyet Dönemi’nde býraktým, çünkü gerek Kurtuluþ Savaþý, gerek onun kahraman larý Fazýl Hüsnü gibi, Nazým Hikmet gibi büyük ustalar tarafýndan baþ yapýt özelliðinde yazýldýlar. M.Cevdet Anday’ýn  mitolojik destaný dýþýnda, A.Behramoðlu da, G. Akýn da yakýn tarihimizin destanýný yazdýlar. Cumhuriyeti bir bitiþ  ya da baþlangýç çizgisi olarak düþünme den, Küçük Asya üstünde yaþayan insan soyunun genel görüntüsünü, doðum-üreme-ölüm üçlemesi içinde deðerlendirirken, arka fon olarak; yedi bölgenin tarihi, coðrafi özelliklerinden yararlandým. Bu topraklar üstündeki her þey deðiþirken; ölümün acýsýyla, paranýn gücü ayný kaldý. Ýnsana dair özellikler dün de bugün de ayný. Bütün zamanlarda aþkýn sonunda hüzün var. “Bizler” ve “onlar” diye ayrýlsa da, ayrý dillerde, ayrý tanrýlara yalvarsalar da tüm insanlýðýn özlemi ayný… Barýþ içinde, karný tok YAÞAMAK…

       Þiir çalýþmalarým sürüyor. Elimde tamamlanmak üzere olan bir çocuk þiirleri dosyasý var.

Uzun yýllardan beri ara ara yazdýðým öykülerim kitaplaþma yolunda… Daha ne olsun…

 

Kadir Ýncesu: Desenize yazmak, sizin için yaþamanýn kendisi... Saðlýðýnýz yerinde, gücünüz bol olsun diyerek..

 

 

* Bu söyleþi EVRENSEL KÜLTÜR dergisinin Þubat 2007 tarihli sayýsýnda yayýnlanmýþtýr.

Osmanlý Edebiyatý ve Kuramsal Yaklaþýmlar Üzerine / Mehmet Kalpaklý

15/9/2007 · Kategori: Inceleme

Eski Edebiyata Yeni Yorumlar Sayý: 107 Temmuz-Aðustos 2007

Osmanlý Edebiyatý ve Kuramsal Yaklaþýmlar Üzerine Mehmet Kalpaklý
	Hazýrlayan: Ahmet Sait Akçay

Osmanlý edebiyatý uzun bir zaman yalnýzca fakültelerin Türk dili ve edebiyatý bölümlerinin ilgi alaný olarak kalmýþ, yapýlan akademik çalýþmalar da metinlerin yorumlarýndan çok, nüshalarýnýn tespiti, transkripsiyonu ve kelime listelerinin hazýrlanmasý ile sýnýrlanmýþtýr. Edebiyat eleþtirisinde en önemli malzeme metnin kendisidir. Bu anlamda, uzun yýllardýr yapýlagelen ve metinleri yazma kitaplar arasýndaki esaretlerinden kurtarýp üzerlerinde araþtýrmalar yapýlmaya hazýr hale getiren bu önemli “metin neþri” çabasýný takdirle karþýlamak gerekir. Metin tenkidi de denilen ve metinlerin yazma nüshalarýnýn karþýlaþtýrmalý olarak deðerlendirildiði ve yazarýn ya da þairin elinden çýkmýþ asýl nüshayý (veya ona en yakýn metni) ortaya koymayý hedefleyen bu bilimsel uðraþ, sanýlan ve tahmin edilenin çok ötesinde metodik bir çalýþma, araþtýrma yetisi ve bilgi gerektirir. Osmanlý edebiyat metinlerinin, özellikle Divanlarýn neþri söz konusu olduðunda akla gelen ilk isim Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan’dýr. Onun oluþturduðu metin tenkidi metodu öðrencileri tarafýndan geliþtirilip devam ettirilmiþtir. Günümüz Türkolojisinin metin neþri metodu, temellerini az çok Ali Nihad Tarlan’ýn ortaya koyduðu sistemin bir devamý niteliðindedir. Bununla birlikte, Osmanlý döneminde üretilmiþ metinlerin çokluðu ve çeþitliliði, sanki bu metin yayýmý faaliyetinin sonunun gelmeyeceði izlenimini vermektedir. Özlemini duyduðumuz, metinler üzerine yapýlacak analizler, karþýlaþtýrmalý çalýþmalar ve yorumlar adeta metin neþri faaliyetlerinin sona ermesini beklemektedir. Bu yüzden, günümüzde Divan edebiyat araþtýrmalarý maalesef, metinlerin hazýrlanmasý ve neþri safhasýnda týkanýp kalmaktadýr. Bu metinler üzerine yapýlan az sayýdaki çalýþmalar da, daha çok metin merkezli eleþtiriler olarak, eski þerh geleneðinin devamý niteliðindedir. Osmanlý edebi metinlerinin birbirleriyle olan iliþkilerini ve göndermelerini, kelimelerin anlamlarýný ve anlam katmanlarýný esas alan bu tahlil metodu, metni yakýn okuma, içerden okuma esasýna dayanýr. Ancak, metinlerin aslýnda birer baðlamlarýnýn olduðu, her üretilen ve tüketilen metnin güncel, siyasal, sosyal, kültürel, ekonomik vs. baðlamlarýnýn bulunduðu, dahasý metni üreten ile onu okuyarak ya da dinleyerek tüketen kiþi/kiþilerin bizzat kendileriyle ilgili anlam düzeylerinin var olduðu çoðu kez gözardý edilir.
Ýþte tam bu noktada, metni açmaktan bahsetmek yerinde olacaktýr. Geleneksel yorum metoduna “þerh” yani “açmak” denir. Günümüz kuramlarýyla yapýlan da aslýnda metinleri “açmak”týr. Ya da, daha doðru bir deyiþle, metinleri anlamaya giden yeni yollarý açmak. Bugün, Osmanlý edebiyatý artýk sadece edebiyat çalýþmalarýnýn ilgi alaný olmaktan çýkmýþtýr. Özellikle son yýllarda Osmanlý þiiri ve kültürü üzerine yapýlan kuramsal çalýþmalar, Osmanlý edebiyatýný üniversitelerin eski Türk edebiyatý ana bilim dalý uzmanlarýnýn tekelinden kurtarýp daha geniþ bir ilgi alanýnýn merkezine çekmektedir.
Osmanlý’ya dair daha kapsamlý bir bakýþ için gerekli malzemelerin en önemlileri arasýnda edebi metinler vardýr. Ýþte, akademik ve kültürel çevrelerde, özellikle son yýllarda artan Osmanlý edebiyatý ve kültürü ilgisinin sebebi burada yatmaktadýr.
Karþýlaþtýrmalý edebiyat, kültürel çalýþmalar, tarih, antropoloji, edebiyat eleþtirisi, siyaset bilimi tarihi, sosyoloji ve felsefe uzmanlarý da artýk Osmanlý edebiyatý ile ilgilenmeye baþlamýþlardýr. Walter G. Andrews’un Osmanlý þiiri çalýþmalarýna büyük bir açýlým getiren, o çok önemli kitabý Þiirin Sesi, Toplumun Þarkýsý’nýn (Ýletiþim Yayýnlarý, 2000) eski Türk edebiyatý uzmanlarýndan çok yukarýda sýraladýðým alanlarda çalýþanlar tarafýndan ilgi görmesinin asýl sebebi de budur. Nihayet son zamanlarda yapýlan (hem bazý Türkologlar hem de alan dýþý araþtýrmacýlar tarafýndan) çalýþmalarla Osmanlý edebiyatýnýn kültürel kodlarý üzerine düþünülmeye ve fikir üretilmeye baþlanmýþtýr. Bu önemli bir geliþme sayesinde bir kuþak önce marjinal sayýlan konular ve metinler de gün ýþýðýna çýkmaktadýr. Osmanlý kültür ve edebiyatýnýn anlaþýlmasýnda ve yorumlanmasýnda büyük önem taþýyan bu metinler ve çalýþmalar kültürü bir bütün olarak kavrayan yaklaþýmlarla daha sahih bir Osmanlý kurgusuna imkân saðlamaktadýr.
Günümüzde, Osmanlý edebi metinlerini üretildikleri çaðýn þartlarýnda (dönemin edebiyat anlayýþý, estetik kurallarý, o devrin dünya görüþü vs.) deðerlendirebilecek yeterli bilgi birikimine sahip kiþiler yok denecek kadar azalmýþtýr. Dilinin eskiliði ve kapalýlýðý, beyitlerde ifade edilen anlamdaki çok katmanlýlýk, kelimeler arasý çaðrýþýmlarýn tespitinin zorluðu gibi pek çok sebepten ötürü Divan þiiri metinleri sadece uzmanlarýnýn anlamlandýrabileceði bir alan farz edilmektedir. Bununla birlikte, ilk Türkologlar kuþaðý ve onlarýn yetiþtirdiði günümüz Divan edebiyatý uzmanlarý, bu metinleri yüzeysel anlamýyla düzyazýya çevirmek, beyitlerde geçen kelimelerin anlamlarýný sýralamak, veznini ve edebi sanatlarýný göstermek gibi çok basit bir þerh/yorum metodunu kullanmaktan öteye pek geçmemiþlerdir. Divan þiiri metinlerinin eleþtirisinde Tahir Olgun’un daha 1930’larda uyguladýðý þablonu kullanmaktan ileriye gitmeyen, edebiyat kuramlarýný sadece Batý edebiyatýnýn malý ve yorum aracý olarak gören bu zihniyetle, kendi içine kapalý, çoðu kez sadece uzmanlarý tarafýndan okunan çalýþmalar yapmakla, Osmanlý edebiyatýnýn da dünya edebiyatýnýn bir parçasý olduðunu anlatmak zordur. Kuramýn, edebiyatýn içinde üretildiði tarihi ve kültürü doðru yansýtmadýðý yolundaki yanlýþ ve saçma yargýdan vazgeçmemiz ve teorik yaklaþýmlardan “iþimize geleni”, metnimize uygun gördüðümüzü seçerek Osmanlý edebi metinlerini günümüzün çaðdaþ okuruna yorumlamamýz gerekir. Bu tür yeniden okuma ve teorik temellendirmelerle Osmanlý edebiyatýnýn daha geniþ bir perspektif kazanacaðý kuþkusuzdur. Böylece bu edebi gelenek de daha kapsamlý ve kavrayýcý bakýþ açýlarýyla ele alýnmaya baþlanabilir.
Bir metin, yazarýnýn kasdettiðinden baðýmsýz olarak kendinden önceki metinlere açýk ya da kapalý birtakým göndermeler, belli belirsiz alýntýlar ve çok çeþitli etkilenmeler ile doludur. Dolayýsýyla, hiçbir metnin tek bir anlamý, tek bir doðrusu yoktur. Osmanlý devrinde üretilmiþ bir metnin (diyelim bir gazelin) o devrin bir þiir eleþtirmeni, bir tezkire yazarý tarafýndan yorumlanmasý (mesela 16. yüzyýl tezkire yazarý ve eleþtirmeni Âþýk Çelebi tarafýndan) ile bir batýlýlaþma dönemi aydýný, þiir eleþtirmeni (diyelim, Namýk Kemal) tarafýndan yorumlanmasý daha farklý olur. Ayný metnin, Cumhuriyet projesinin önde gelen savunucusu bir edebiyat araþtýrmacýsý (Fuad Köprülü mesela) tarafýndan yorumlanmasý çok daha farklý olabilir/olmuþtur. Bunun sebebi tek bir metne, farklý kuramsal çerçevelerden (burada kuramsal çerçeve kavramýnýn içinde edebiyat teorisi kadar siyasi yaklaþým da girer) bakýyor olmalarýdýr. Aslýnda, kuram olmadan edebiyat hakkýnda konuþmak mümkün deðildir. Kuram bir metni yorumlarken ayaklarýmýzýn saðlamca yere basmasýný saðlar. Burada, kuramsal dilin nasýl olduðu, kaba, kuru bir teorik çerçeveyi okura sunan örneklerin çokluðu yüzünden edebiyat teorisinin suçlanamayacaðýný da belirtelim. Öte yandan, eleþtiri yazýlarýný kuram þablonundan kurtarmak zorundayýz. Öyle ki, günümüz edebiyat eleþtirisinde, pek çok edebiyat kuramýnýn birer þablon haline getirilerek uygun olsun olmasýn her türlü metne uygulandýðýna çok sýk rastlamaktayýz.
Kuram, edebi metni açmak için vardýr, içinden çýkýlmaz ve anlaþýlamaz bir hale getirmek, onu kapatmak için deðil. Edebiyat kuramlarý konusunda pek fikri olmayanlarýn sýkýca sarýldýklarý bir konudur, bu anlaþýlmazlýk meselesi. Nedense bizim edebiyat tarihçilerimiz ve araþtýrmacýlarýmýz, o çok emek ve zaman harcadýklarý klasik eleþtiri metodlarý yanýnda bir-iki edebiyat kuramý öðrenmeye pek yanaþmazlar. Üstelik günümüzde bu teorik kitaplarýn çoðu Türkçeye çevrilmiþken. Aslýnda, kuram karþýtý edebiyat eleþtirmenlerinin bile sonuçta bir kuram üzerinden konuþtuðu gerçeði gözardý edilmemeli. Günümüz Divan þiiri uzmanlarýnýn çok sevdikleri ve kullandýklarý klasik þerh geleneðinin, Aristo’dan beri kullanýlmakta olan hermeneutik (yorumsamacýlýk) kuramýnýn hemen hemen aynýsý olduðunu da ekleyelim.
Aslýnda kuram, metnin gerçeðini bulmak için bir araç deðildir, ona deðiþik yaklaþýmlarýn yolunu gösterir. (Zira, edebi metnin tek bir gerçeði yoktur.) Kuramsal yaklaþýmla açýlan bu yeni yol, yeni bakýþlar, yeni boyutlar, birtakým önyargýlardan arýnmaya yarayan yeni düþünceler üretmeye yarar.
Bugünün araþtýrmacýlarý olarak bizler þanslý sayýlýrýz. Çünkü, bilgisayar teknolojisi emrimizdedir. Bugün biz, eskilerin, metinlerin yorumu için hafýzalarýndan binbir güçlükle bulup çýkardýklarý anlamlarý ve anlam katmanlarýný, kelimelerin birbirleriyle olan iliþkilerini bulmak için birkaç düðmeye basýyoruz, sadece. Öte yandan, unutmamamýz gereken önemli bir nokta var: incelemek üzere ele aldýðýmýz bu tarihi metinler üretim ve tüketim baðlamlarýndan neredeyse tamamen soyutlanýp yazma kitaplarýn içine adeta hapsedilmiþlerdir. Bir divanda harf sýrasýna göre dizilmiþ gazellerin içinden bir tanesini ele aldýðýmýzý düþünelim. O metnin, o gazelin üreteni olan þair ve tüketeni olan dinleyenlerle/okuyanlarla hiçbir baðý yoktur, artýk. Bilemiyoruz, o gazelin hangi þiir meclisinde okunmak için yazýldýðýný, kimler arasýnda okunduðunu, nasýl karþýlandýðýný... Þairin, belki de gazelin muhataplarýndan biri için yaptýðý bir imayý, bir göndermeyi asýrlar sonra kavramamýz, anlamamýz olanaksýzdýr. Artýk, bizler, o metnin birincil okuru olamayýz. En iyi ihtimalle ikincil okur sayýlýrýz. Ýþte karþýmýzda duran bu metinler yýðýnýný bir edebiyat geleneðinin içine oturtabilmek ve bu kapalý metinleri açmak için anahtarlara ihtiyaç duyuyoruz. Bu anahtarlar da metodik yaklaþýmlar, kuramsal açýlýmlardýr. Modern çaðýn bize direttiði kavrayýþlarla, Osmanlýlar gibi düþünmemiz, onlarýn içinden bir kuram üretmemiz mümkün deðildir. Metnin kendi baðlamýný bilmemize çoðu kez imkân olmadýðýna ve sadece o metinler için evrensel bir kuram üretmek olanaksýz olduðuna göre, mevcut kuramlarý orasýndan burasýndan bükerek, deðiþtirerek, gerekirse çarpýtarak, üzerinde çalýþtýðýmýz metinlere daha uygun bir okuma aygýtý haline getirmekten baþka yolumuz yoktur.
Klasik þerh metodu ile þairinin ne söylediðini bir dereceye kadar anlamak, tahmin etmek mümkün olabilir. Beyit içindeki bilgi, ve hatta bir ölçüde þairin ifade etmeye çalýþtýðý anlam kavranabilir. Ancak, bir edebiyat metni ayný zamanda bir sanatsal bütünün parçasýdýr. Bu metinler büyük bir edebi geleneðin içinde varolmuþtur ve o edebi geleneðe yaslanmaktadýr. Dolayýsýyla, metinlerin þiir sanatýndaki ve genel büyük hikâye içindeki yerini, baðlarýný, dille iliþkisini ve dahasý, benzer metinlerle oluþturduðu bütün bir edebi kanonu görebilmek için kuramsal okumalara ihtiyaç vardýr.

Beyitlerin tek tek açýklamasýna yönelen günümüz yorum metodu, önce metnin yapýsal bir bütün olduðunu sonra da o metnin de içinde yer aldýðý edebi geleneðin daha geniþ yapýsal bütünlüðünü ýskalamaktadýr. Bu nedenle, Osmanlý edebiyatý metinlerinin þimdilik birkaç eleþtirmenle sýnýrlý kalan kuramsal okumalarýnýn daha da artmasýna þiddetle ihtiyacýmýz vardýr.

Üç yolculu bir yol ve belirsizliðin belirgin hüznü : yolculuklar

31/3/2007 · Kategori: Inceleme

                  Üç yolculu bir yol ve  belirsizliðin belirgin hüznü : yolculuklar

 S. Zeynep Karadað 

 

      Yola çýkmak …Dönüp ardýmýza bakmadan  yolun gittiði ,kimi zamanda bittiði yere doðru  yol almak  .Her insan,  hayatý boyunca  en  az bir kez olsun  çýkmak istemiþtir bu yolculuða. Bazen kaçýp saklanma isteði ,bazen de  kýrýlma noktasý bir isyanýn  eyleme dönüþmesidir yolculuk.Gitmek istenilen  yer  ,çýkýlan yol mudur aslolan yoksa alýnan bir arpa boyu yolun hayal kýrýklýklarý mý ? Ve beklenen an gelmiþse  insan kendi yalnýzlýðýný kuþanýp düþer o kaçýnýlmaz yola .Nereye mi ?   Susanna Tamoro‘un kitabýnda olduðu gibi  “yüreðinin gittiði yere “ beklide …Kimbilir ? Kendimizi taþýdýðýmýz her yol  içimize uzanan bir yolculuk deðil midir çoðu zaman ?

 

      Bu kez   yola çýkan,  attýklarý  her adýmda kendilerine uzanan bu  hüzünlü yolculuðun seyir defterine düþen  þiirleriyle üç þair.  Resim ve heykel  sanatçýsý Ferruh Alýþýr, Fatih Balcý ve Þinasi Güneþ’in  birlikte çýkarttýklarý  ilk þiir kitabý.”yolculuklar” Uzun yýllar  sürdürülen  dostluktan demir almýþ  , soyutun  somuta  dönüþtüðü bir gerçeklik kitabý.

Bir birine yakýn ve  bir o kadarda uzak  üç  adam, üç hayat . Sanatý hayatýn kendisi  olarak kanýksayan üç ay ýþýðý taciri. Bu yapýtla birlikte, ilk kez bir ortak kitaba imza atýyor ve üç ayrý yolculuk hikayesini okurla paylaþýyorlar.

    Yolculuklarýn en belirgin özelliði üç þairinde erkil bir yalnýzlýðý iþlemesi diyebiliriz.Erkek egemen söylemine alýþýk olduðumuz, gündelik hayatta ise hiç alýþýk olmadýðýmýz bir  yalnýzlýk bu.Toplumda ki egemen  erkek imajýnýn  bir anlamda  diyetini ödediði bir  içe dönüþ ve egemen olanýn  tek kalmasý. Tepetaklak oluveren dünyalara kýstýrýlmýþlýk hissiyle  iþlenen þiirler.Kendi yaratýcý varlýklarýyla özdeþleþmiþ üç ayrý sanatçýdan, erkeðin sosyal yaþamdaki yaralarýna üç farklý yorumda demek mümkün.gerçekliðin im ve imgelerinden her bireyin çýkabileceði bir yolculuk ihtimali.

 

   Kitabýn  ilk yolcusu  ise

                                               “Aðlamak, yaþamaktan  daha cömertçe,

                                                Döksün, tüm aðrýlarýmý bedenim,

                                                Ýçindeki, acýya kavuþsun yeniden!”

 

      Dizeleriyle yola düþen Ferruh Alýþýr.                                                

1968 yýlýnda Ýstanbul ‘da doðan ve  halen Ýstanbul’da yaþayan sanatçý .
1987-1992 Marmara Üniversitesi  Güzel Sanatlar Fakültesi Heykel Bölümünden mezun oldu.1992-1995  yýllarý arasýnda da Mimar Sinan Üniversitesi, Ýçmimari Design Master Programýný tamamladý.

     Yazýnsal sürecine   Lise yýllarýnda deneme, öykü,ve þiirleri ile “Kel” dergisinde baþlamýþ ilerleyen zaman içerisinde ise “Cumhuriyet Pazar“ ekinde,”Yeniyüzyýl Gazetesi”nde eleþtiri  yazýlarý yayýnlanmýþtýr.

     Þiirlerini  Lacivert, Mevsimsiz ,Çalakalem, Bireylikler, Mavi Liman, Edebiyat Atölyesi, Mevsimsiz, Andýz, Üç Renk, Sunak, Çalý, Berfin Bahar, Mühür, MorTaka dergilerinde okurla buluþturan þair bu kitap ta   þair Ferruh Alýþýr’ý saklandýðý yerden  gün ýþýðýna çýkarýr.

     Ferruh Alýþýr þiirlerinde  ilk göze  çarpan yalnýzlýk temasýdýr diyebiliriz. Toplumda genellikle  kadýna biçilen yalnýzlýðýn erkeðinde ruhunda derin yaralar açabildiðini açýkça ortaya koyan þiirler.Þair þiirlerinde  Toplum ve birey arasýnda ki dengesizliðin o amansýz çatýþmalarýna  deðinir ve  özne kimi zaman kendi kimi zamansa   içinde unutulmuþ bir çocuktur. Bu yüzdendir ki aðlamaktan korkmaz Ferruh Alýþýr.Kendi deðimiyle aðlamak ona genetik mirastýr   “ve gözyaþlarý kadar sevindirici ne olabilir diye bir düþün!”  derken düþünsel açýsýný ifade etmekten ve gözyaþý dökmekten çekinmez..

 Ferruh Alýþýr’ýn yolculuðu daha çok geçmiþe  uzanýr .Hatta  Freud’un dediði gibi ”to the womb!” yani döl yataðýndaki karanlýða dönüþe kadar inen bir yolculuktur “döl bence bize sunulmuþ en titrek ben “ ve “döller…döller ! erkimden arta kalan kurumuþ sahte deliller” dizelerinde  olduðu gibi kimi zaman  varoluþun özüne iner ve yer, yer  þimdiki zamanda geçmiþi sorgulayan o çocuða rastlarýz yine.”bir anne düþünün verdiði sevgi sancý/ben hep kaçtým” ve “yavaþlayan zamanýn,beni geride býraktý / geçmiþse sadece bir masaldý” .Ferruh alýþýr  þiir de hayatýn görünmeyen yüzüne ayna tutar ve kendine özgü bir analitik açýya aðýrlýk verir.

 

             “geniþ kenarlý bir karanlýk önerdim

              üstü,battaniyeler ile örtülen gecede.

             Sökülen diþlerim aktý,

              Dar sokaklarýnda geçmiþ kalabalýðýmýz

             Arka farlarý karanlýk bir ev,

             Bizi unutmadý.”

 

  

    Alýþýr’ýn dizelerinde  sýra dýþý imgeler ve  ben söyleminin hakim olduðu bir konuþma dili dikkat çekicidir. Sýk ,sýk sorular sorar   ve yanýtlarsa bazen   sorunun içinde saklýdýr . Her yaþanmýþlýðýn soru cevaplarýyla  okuru da bu sorgunun içine dahil eder.Ýster istemez durup düþünürsünüz ben olsaydým ? .iþte þairin bu sorularýndan bir kaçý: “düþük mü bu ? kaç keder ? kaç  insan eder?”, “geri geliyor yolcular nedense ?/ arkalarýnda baðlanmýþ bavullar kimin yükü kimin yarasý?”Kendi içselliðinin ön plana çýktýðý þiirleri  biçimlendirense , korkularý ve özlemleridir diyebiliriz.Modern bir anlatýmýn yaný sýra ritmik bir  duygusal ve düþünce dengesi dikkat çekicidir.  Genellikle mistik fenomenler içeren  ironiler yapar ve gerçekle düþün sýnýrlarýný kaldýrarak þiire iç içe geçmiþ farklý bir boyut katar.Buna en güzel örneklerden biri” özgürlük mektuplara pul(küçücük küstah þey) “dizesini verebiliriz.Aþk ise koptukça düðümler attýðý ve atýlan  her düðümün  canýný daha da çok yaktýðý  hayatla arasýndaki o  narin büyülü  bað.Týpký “o kadýndan gelen kokular,o iðrenç gökyüzü,o sevilmemiþ adam!”ve “aþk krizi,kalp krizi fark etmez” dediði  gibi ,yansýttýðý aþktan arta kalan sancýya ve kýrgýnlýða yeniden, yeniden  dokunur.

     Ferruh Alýþýr ,þiiri alýþýlmýþ kalýplarýn dýþýna dökerken bir bakýma kuralsýzlýðýn kuralýný   biçimlendirir , okura zengin imajlarýn ardýna gizlenmiþ  aþina olduðu çocukluk ve gençlik yýllarýnýn  iniþ çýkýþlý göçyollarýný duyumsatýr. Þiirlerinde yollar kimi zaman soluk alýp vermek kadar anlýk kimi zamansa asýrlýk bir kýsýr döngüde kurþun kadar aðýrdýr.”esirlerinden en iyisiyim artýk / dudaklarým, söylemlerime kararsýz / edebiyat üstünden, göç ediyorum ! /bu son zamaným ,/ yýrtýlmýþ bacaklarýna dolanýr elim!/ gecelerin ,geceliðini çýkar vebalý kadýn !/ boþalýyorum ona doðru yaðmur gibi--- geldin mi ? þairin  aþk, acý, yalnýzlýk ve kendiyle kavgasýnda, zaman kavramý  genellikle mekansýz yada fludur . Zamaný geçmiþten bu güne taþýr, ancak mekanlara dair çok fazla  ayrýntý kullanmaz ve yaþanmýþlýðýn duvarlarýný koyu renklere boyar.Orada  sadece kendisi vardýr ve kapýlarý kapalýdýr ,dýþarýya çýkmadýðý gibi içeriye de kimseyi almak istemez.  Odalar Evler sokaklar sadece nesnel bir anlam taþýrlar ve þairin kuytularýdýr bir anlamda. Adýný koymaz.”þimdi geçecek zaman? /hani nerden? /vurdumduymaz bir vakit alacak son çay./günlerdir bahçelerdeyim./ve bekliyorum zaman alacak aþk / silmek uðruna çocuklardan / aldýðým borç /oynayacak, derinde kalmýþ sevgiler /acýnacak bir haldeyim.”

 

 

      Kitabýn ikinci bölümünde bir son dakika yolcusuna rastlýyoruz.Fatih Balcý.

 

                                                    “neyi toplasam geriye her þey kalýyor”

 

    

      Fatih Balcý,Ferruh Alýþýr’ýn  þiirlerinde ki öfkeye  karþýn alabildiðine sakin dizeleriyle çýkýyor karþýmýza. Çýkýlan bu yolculuðun beklide en  içe kapanýk yolcusu gitmekle kalmak arasýnda  kararsýz ve  henüz çýkýlmayan yolculuktan yorgun beklide.

     Fatih Balcý 1966  Aydýn doðumlu. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eðitim Fakültesi Resim Bölümü Resim Anasanat Dalý mezunu .þair Halen Çanakkale  Onsekiz Mart Üniversite’sinde Öðretim üyesi olarak çalýþmakta ,Resim ve Güncel Sanat formlarýnda çalýþmalarýn yaný sýra  sanat eleþtirisi yazýlarý yazmaktadýr.  Yolculuklar ise þairin çýktýðý ilk þiir yolculuðu.

    Þiirlerinde  romantik bir ben söylemi ve samimi bir serzeniþin varlýðýný hissettiriyor. Ve yine kendi kalabalýðýnda yalnýzlýðýn izleri. “bedenim burada ruhum geçmiþte ölüyor”  düne çýkýlan bir yolculuðun hazýrlýklarý ,biraz telaþlý ,biraz þaþkýn ve belki de  gitmekle kalmak arasýnda bocalayan þiirler. Düne öykünürken  geçmiþi incitmekten korkuyor ama bir yandan da içinde saklý ne varsa  þiirlerinde gün yüzüne çýkýyor. Ýmge seçimi ,nesnelere olan bakýþ açýsý  daha geleneksel bir tarzý benimsediðinin  ve modern bir ritmin  izlerini taþýyor.”dünya her sabah gebe kalýnca güneþten/yaþamak sancýyan bir eylem oluyor bizim için” bireyden çok toplumsal bir  yaklaþýmý hissettiren Balcý  her ne kadar karamsar bir tablo çiziyorsa da umutsuz olmadýðýný her fýrsatta vurgular.”bense beyaz saçlý bir bahtiyardým / saçlarýný karýþtýrdýkça tavþanlar çýkartan” dizesinde olduðu gibi yaþama sevincinin  teslimiyetçi memnuniyet anlarýnýn altýný de çizer. Ve zamaný her ne kadar eleþtirel bir yakýnmayla ifade etse de  hayata küskün deðildir ”yürüyüp gideyim diyorum hayat bana bitiþiyor”

 

         “ Dönüþün olanaksýz olduðu duygusuna ulaþtýðýnýz zaman ,gerçekten sürgünde olduðunuzu duyarsýnýz”    der Rafael Alberti .Fatih Balcý’ nýn þiirlerinde zaman ,zaman bu sürgünlük duygusuna rastlarýz ”ve söyle bana her güzel þeyin ardýndan /niye tükenesim geliyor” . Dönüþü olmayan bir yolun yorgunluðunu çeker ve hep bir çaresizliðin hüznünü yansýtýr. Onun için  birkaç hayat gereklidir insana ,çünkü tek bir hayata gerçekle düþ sýðmaz .Þiirleri  dünü bu günü ve yarýný yaþayabileceði birden çok hayata duyulan özlemdir ”ve aklýmda bir sözcük:iki /iki atlý fýrlýyor çünkü göðsümden /biri doðuya gidiyor /öbürü hep size varýyor” ve “ iki yýldýz düþüyor çünkü yere/biri omzumu kesiyor /sýcak acýlarým oluyor /biri gözleriniz gibi /uzaktan bana yol gösteriyor”.  Hayatýn yalanlarýna göz yumuþluðun suçluluk hissini anlatýr ve dizeleriyle  suçluyu olduðu kadar masumu da ihbar eder .Kimi zaman elinde  Donkiþot’un kýlýcýný görürüz,  sadece kendi yaralarýný kanatmak için savurur onu . Þiiri hayatýn  aynasýdýr ve aynaya baktýðýnda gördüðü bir çok  anýyý hýrpalamayý sever  . Anlatmak istediði ana tema  öðrenilmiþ çaresizliðin bireyde öðrenilmiþ yalnýzlýða  dönüþtüðü  hayatýn þartlý reflekslerine karþý edinilmiþ  mutluluk oyunudur   ve  hemen her þiirde bireyin yapabilme ya da yapmýþ olabilme isteðini,   bir bakýma okurun kendinden beklentilerini  dile getirir.

      “bir eczanýn çift yüzü gibidir dilim

       ovalasam düzelirdi aynalarda suretimiz

       sözcüklerle oynasam gülümserdi zaman

       temiz elbiseler giyinsem güneþi kandýrabilirdim

       ama boþanmýþtýr gövdemdeki zemberek

       yüzümde gezinen akrep yanlýþ bir zamana takýlmýþtýr

       bu gün için yalnýzca

       huzur kaçýran bir iniltiyim”

    Mekanlarý soyut bir o kadarda güçlüdür . Evler sokaklar her karþýlaþtýðý obje ona  dünü anýmsatýr.Þiirlerinde anlam bütünlüðü ve akýcýlýk  ön plandadýr. Her ne kadar modern bir dil kullanmýþsa da klasik þiirin  etkilerini görürüz.  Ýlhan Berk “ her þairin bir kenti olmasý gerekir” der .Ve her þairin olmasa da biz biliriz ki Fatih Balcý’nýn þiirleri   Ýstanbul  ve Diyarbakýr kokar.”bilmiyorum belki tren istasyonunda bilet kesen biriyim /belki gömleklerini Diyarbakýr’da yýkayan / þiirine Ýstanbul batýran bir deliyim”      

     Fatih Balcý’nýn þiirlerinde “ alienation “yani kendine yabancýlaþmanýn  yaþandýðý bir süreçden de söz etmek mümkün.Þair kimi zaman  bu yabancýyla  çatýþma halindedir ve kimi zamansa sessizce yanýndan süzülür gider ki ifade tarzýndaki sesleniþ biçimi  okuru da bu yabancýlaþmaya dahil eder .

              “açtýðým kapýlarýn ardýnda bir yabancý gibi duruyorsam

                 merakla araladýðým dallarýn arasýnda kayboluyorsam

                 vardýðým yerde

               göçebe çadýrý gibi eðreti duruyorsam

               iþte Alfonso 

               böylece açýklýyorum her þeyi”

 

     Þi

Nezihe Muhiddin Haným

29/10/2006 · Kategori: Inceleme

Nezihe Muhiddin Haným


Cumhuriyet Dergi 11.09.2005

Türk kadýnlarý siyasi hayata atýlmalý mýdýr?

Kadýnlar Birliði tarafýndan, kadýnlarýn da siyasi sahada çalýþmak için Cumhuriyet Halk Fýrkasý'na dahil olmasý üzerine bir müracaatýn vaki olduðu (yapýldýðý) yazýlmýþtý. Dün bu hususta bir muharririmiz daha fazla izahat almak ve meseleyi tenvir etmek (aydýnlatmak) maksadýyla Kadýnlar Birliði Reisi Nezihe Muhiddin Haným'la görüþmüþtür. Nezihe Muhiddin Haným bu hususta demiþtir ki:

-"Evet, böyle bir müracaat vaki oldu. Hem de doðrudan doðruya fýrkanýn Ankara'daki merkezine müracaat ettik. Fakat daha henüz bir cevap alýnmadý. Müracaatýmýzýn sebeplerine gelince; mademki kadýnlar inkýlaptan sonra her sahada çalýþmaya baþladýlar, memleketin münevverlerini (aydýnlarýný) sinesine toplamýþ olan Halk Fýrkasý'na girerek siyasi sahada da çalýþmalarý en sarih (açýk) bir haklarýdýr. Burada da kadýnlarýn rey (oy) ve fikirlerinden istifade edilecek birçok cihetler (yönler) vardýr.

Erkekler siyasi hukuktan istifade ediyorlar da kadýnlar niçin etmesinler? Bazý cihetlerde kadýnlar erkeklerden daha mý aþaðý bir mertebededir?

Saka Mehmed Aða ile çamaþýrcý Fatma Haným arasýnda siyasi hukuk nokta-i nazarýndan (açýsýndan) ne gibi bir hak üstünlüðü aranmalýdýr? Türk kadýnýnda hiçbir meziyet göremiyor muyuz?

- Peki hanýmefendi, Fýrka'ya dahil olununca arzu edilen siyasi hukuk tamamen elde edilebilecek midir?

- Bu tabii derhal mümkün olmaz. Bendeniz tetkik ettim (inceledim). Böyle siyasi hukuk verilmeden de siyasi fýrkalara kadýnlarýn kabul edildiði memleketler vardýr.

- Bir fýrka herhalde en çok siyasi bir gaye için teþekkül etmiþtir. Siyasi hukuku olmadan fýrkaya giren kadýnlarýn ne gibi bir gayesi olabilir?

- Bu hususta gayemiz birdir. Bu gaye de, sýrf memleket gayesidir. Erkeklerle kadýnlarýn burada ayrýldýklarý cihet yoktur. Fýrkada da kadýnlarýn çalýþabilecekleri sahalar vardýr. Sonra arz ettiðim gibi tedricen siyasi hukuk da kadýnlara verilebilir.

- Siyasi hukuk pek az memleketlerde kadýnlara bahþedilmiþtir. Avrupa'nýn en medeni memleketlerinin bazýlarýnda da kadýnlarýn yalnýz intihab etmek (seçmek) salahiyeti (yetkisi) vardýr. Orada kadýnlar intihab edilemezler (seçilemezler). Binaenaleyh siyasi sahadaki haklarý yalnýz seçme hakkýyla sýnýrlýdýr. Bu husustaki fikirleriniz nedir? Kadýnlara evvela seçme hakký mý verilmelidir?

- Benim fikrime kalýrsa kadýnlar bizde evvela seçilmek hakkýna sahip olmalýdýrlar. Evvela seçilsin, sonra seçsin. Çünkü kadýnlarda bugün münevver kýsým çok azdýr. Bununla birlikte bir derece ile bunlarý belirlemek mümkündür. Mesela ibtidai (ilk) mekteplerden mezun olan kadýnlar seçme hakkýna sahip olabilirler. Ne ise bu mesele feri (ikincil) bir meseledir. Kadýnlar her halde siyasi sahada çalýþmalýdýrlar. Çünkü kadýn erkeðin iþini tamamlar. Ama bazen erkek önde kadýn arkada, bazen kadýn önde erkek arkada yürür. Gaye hep birdir; memleket gayesi...

Muharririmiz, Nezihe Muhiddin Haným'la bu mülakatý yaparken orada bulunan Darülelhan sanatkârlarýndan Mutahhara Haným da Nezihe Haným'ýn nokta-i nazarýný (bakýþ açýsýný) müdafaa etmiþ ve kadýnlara siyasi hukukun verilmesi arzusunu göstermiþtir.

10 Ocak 1926



Nezihe Muhiddin Haným

OÐUZ TANSEL'ÝN MASAL VE ÞÝÝRLERÝNDE MAVÝNÝN GÝZEMÝ / ALÝ OSMAN ÖZTÜRK

21/10/2006 · Kategori: Inceleme

Oðuz Tansel'in masal ve þiirlerinde mavinin gizemi

ALÝ OSMAN ÖZTÜRK
______________________________________________

GÝRÝÞ

Oðuz Tansel'i tanýmlamam gerekseydi, onu ''mavi sesli þair'' diye nitelemek isterdim. Nuri Taner de bir yazýsýnda, ''suyun mavi sesi, ormanýn yeþil sesine Tansel'in mavi sesi karýþýnca...'' diyerek ayný görüþü paylaþýr (1). Mavi rengin halk kültürümüzde herhangi simgesel bir anlamý var mý? Bu konuda bir araþtýrma bilmiyorum. Bir araþtýrmamda Mavilim maviþilim türküsünü dikkate alarak, mavi rengin sabrý, sadakati simgeleyebileceðini düþünmüþtüm (2).

Mavilim maviþilim
Tenhada buluþalým, mavilim
Kurban olduðum Allah,
Tez günde kavuþalým, mavilim

Ancak, mavi, burada ayrýca umutla da baðlantýlý görünüyor. Diðer yandan mavi ''boncuk''un simgesel anlamý da bunu destekliyor. Bunu, 70'li yýllarda bir siyasal partinin genel baþkanýnýn giydiði mavi gömleði, siyasal söylemimi ve bunun kitleler üzerinde yaptýðý etkiyi düþününce kabul etmemek olasý deðil. Ayrýca halk kültürümüzde mavi rengin, nazara karþý koruyucu olduðuna inanýlýr.

Bu yazýmýzda, Oðuz Tansel'in masal ve þiirlerine yansýyan mavi rengin iþlevselliðini araþtýrmaya çalýþacaðýz. Bu arada, mavinin masal ve þiirlerde kullanýlýþ biçimini, daha doðrusu yerine getirdiði iþlevi dikkate alarak, metin baðlamýndan yola çýkacaðýz.

MASAL-ÞÝÝRLER

Oðuz Tansel'in masallarý ile þiirlerini, aslýnda eþdeðerde görmek yanlýþ olmaz. Bazý araþtýrýcýlar, onun masallarýný ''masalþiir'' olarak görürler (3). Çünkü onun masallarý bir þiir gibi dokunmuþtur. Her þeyden önce belirtmeliyim ki, ben, Oðuz Tansel'in masallarýnýn, tamamen olmasa da, büyük ölçüde halk masalý özelliðini yitirdiðini düþünüyorum (4). Bu metinleri, ham maddesi halk masalý olan, ancak bir ozan-yazar eliyle belirli bir dünya görüþü ve ilkeler (5) doðrultusunda biçimlenmiþ edebiyat ürünleri olarak görüyorum. Amacý, kýsaca belirtmek gerekirse, Ece Temelkuran'ýn belirttiði gibi (6), uyutmak deðil, uyandýrmak olan ve masal sonlarýnda özellikle vurgulanan anlamlý deðiþiklikleri yazar, kitabýna eklediði açýklamalarýnda tüm içtenliðiyle açýklamaktadýr. Ýþte ben bu deðiþiklikleri yalnýzca didaktik deðil, ayný zamanda þiirsel buluyorum.

Bu noktayý daha belirginleþtirmek için, tekerlemelere deðinmek istiyorum. Oðuz Tansel'in yapmýþ olduðu þiirsel deðiþikliklerin baþýnda tekerlemeler gelir: ''Masallarýmý (...) tekerlemelere, yuvarlamalara boðmadým (...) Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, vaktin birinde kalýp sözleri yerine, bazý masallarda 'ilksiz mavi urunda, mavi vaktýn birinde' sözlerini kullandým. Yöresel aðýz özelliklerinden kurtarýrken bazý sözcüklerde halk deyiþini korudum: 'vaktin yerine vaktýn, padiþah yerine padýþah... gibi' '' (7)

Özellikle tekerlemeler yerine kullanýlan mavi Tansel'ce kalýplar (kalýp diyorum, çünkü Tansel masallarýnýn çoðunda yinelenir; ya da Þinasi Özdenoðlu'nun onun þiiri için dediði ''Tansel'ce bir 'söylem düzeni' '') (8), tekerlemelerin iþlevini üstlenmektedir, çünkü Barbara Pflegerl'in deðerlendirmesine göre ''Tekerlemeler, geleneksel söz kalýplarýný muhafaza etmekle birlikte, gerek üslûp gerekse muhteva bakýmýndan serbest ve fantastik bir anlayýþla alýþýlagelmiþ sýnýrlarý aþmaktadýr. Bu yönüyle, tekerlemelerde modern þiir kabullerine eriþilmiþ olmaktadýr.'' (9) Gerçekçilik ile hayal arasýndaki belirsizliði dile getiren tekerlemeler yerine, yine belirsizliði ve gizemi içeren söz gelimi 'ilksiz mavi urunda, mavi vaktýn birinde' kalýbýný kullanan ozan, ayný iþlevi yerine getirmiþ olur.

1. Zaman Nitelemesi Olarak Mavi
Oðuz Tansel maviyi, masallarýnýn özellikle giriþine oturtmuþtur. Gerçekliðin terk edilip, yeni bir evrenin kapýsýnýn aralandýðýný imleyen bu betimlemeli kalýplarda, maviye yoðun biçimde yer verilir. ''Mavi zaman içinde, mavi vaktýn birinde'' (10). Burada mavi ve zaman kavramlarý özellikle baðlantýlý kýlýnmýþtýr; hem zamanýn mavi olduðu, hem de anlatýlacak masalýn mavi vakitlerin birinde geçtiði belirtilir böylece. Dolayýsýyla hem geçmiþ bir zaman, hem de gizemli bir zaman imlenmiþ olur.

Peri kýzýyla evlenen masal kiþisinin yaþamýnda zaman ''geçmez'', ''akar'': ''Bir süre aktý mavi zaman'' (s.16) Mutlu anlarýn, güzel günlerin betimlenmesi mavi renkle yapýlýr. Ya da Peri kýzýyla ayný yataðý paylaþmaya baþlayan delikanlýnýn ''mavi günler(i), alaca günleri kovalar'' (s.17) Peri kýzýyla evlenenin yaþamýnda ''günler maviþ maviþ ak(ar)'' (s.19), dokuz ay on gün dolunca bebek doðar. O halde mavi sözcüðünde ayný zamanda mutluluðu da buluruz. Bu masalda masal kiþilerinin mutluluðu için çabalayan, onlarý muradýna erdiren Keloðlan, sonra uçup gider, ''mutlu insanlar ülkesini arar (...) Periler konaðýndan üç mavi elma almýþtý, üçü de çocuklara.'' (s.22) Masal böyle biter, mutluluðu, murada ermeyi, dileðin gerçekleþmesi de ''mavi elma'' ile simgelenmiþtir.

Bu masalda maviyle nitelenen bir baþka þey de gökyüzü. Peri kýzlarý ''altýn zembil içinde, mavi gökten süzülüp'' (s.17) inerler. Bu mavilik hem gökyüzünü, hem de kýzlarýn güzelliðini pekiþtirir.

II. Uyanýklýk ve Çalýþkanlýk Özü Olarak Mavi
Külkedisi (Sinderella) masalýnýn paraleli olan Al'lý ile Fýrfýrý'da da mavi, benzer bir iþlevle karþýmýza çýkar. Fýrfýrý, padiþah oðlunun karþýsýna törende önce mavi bir at, mavi bir giyit, eldiven, ayakkabýyla çýkar (bkz. s.28). Oðlan da mavi atlý, mavi giyitli kýzý bir daha aklýndan çýkaramaz. Yürekli ve uyanýk bir kiþilik imgesi geliþtirmeye yönelik bir metin-dýþý iþlevi olan bu masalda, insanlarýn uyanýklýk özleri, mavi kanatlý sinekler biçimine konulup, bir kavanoza kapatýlýr. Fýrfýrý, insanlarý bir türlü uyandýramamanýn çaresizliði içinde dönüp dolaþýrken gözüne bu kavanoz iliþir ve hapsolunmuþ, bunalmýþ mavi kanatlý sinekleri özgür býrakýnca, konakta uyuyanlarýn tümü uyanýr. Böylece uyutulan insanlarýn gerçekleri görebilmek için yürekli insanlara gereksinme olduðu vurgulanmýþ olur. Anlatýcý þu sözlerle bitirir masalý: ''Bütün kýzlar, gelinler Fýrfýrý yürekli olsunlar. Dünyamýz kötülüklerden kurtulsun. O ülkedekiler birlik, mutluluk içindeydiler. Oradan geliyorum, armaðanlar gönderdiler hepinize'' (s.31)

Dirliðin düzenin, birliðin ve zenginliðin kökünü, kökenini anlayacak bilginin ve yeteneðin öðretilmesi, geliþtirilmesi gereðine inanýr Oðuz Tansel. Bunu Oduncunun Karýsý masalýnda vurgular: Bir bey konaðýnýn yakýnýnda yaþayan oduncunun karýsý, tembel haliyle karþý konaktakilere imrenir, ama bulamaz bunun nedenini. Tembelliði ve bilgisizliði yüzünden, þaþkýnlýðýndan baþkalarýnca aldatýlmasý yüzünden, yaþamlarýnýn daha güzelleþmesine katkýda bulunmadýðý gibi, çalýþkan ve temiz yürekli kocasýnýn kazancýný da gerektiði gibi deðerlendirmeyi beceremez. Oduncu sonuçta, karýsýnýn aldatýldýðýný öðrenince, ancak ''boþa giden yaþamýna yanar. Geç de olsa, neden yoksul olduklarýný, soyulmayý, sömürülmeyi öðrenirler. Ve gökten üç mavi elma'' düþer, üçü de çalýþanlaradýr. (s.37)

III. Yeni Bir Dünya Düzeni Olarak Mavi
Mavi Benekli Firik masalýnda, Mavi Benekli, sünepe, beceriksiz bir kadýnýn kümesinde kesilip yenme sýrasý gelen son tavuktur. Kadýn onun kesilmesini istemez, nihayet sofra artýðý, ekmek kýrýntýlarýyla da doyabileceðini düþünür. Gezmelere giden kadýnýn ardýndan suya giren firik bir kýz oluverir ve evin iþini üstlenir. Bunun metin-dýþý iþlevini Tansel masal sonunda þöyle dile getirir: ''... herkes iþinde, gücünde; halk mutluluk içinde.'' (s.45)

Mavi renge dönüþme, Tansel'in masallarýnda handiyse bir baþka evrene geçiþin habercisidir. Mavi Gelin'de padiþah oðlu, kandýrýldýðýný anlayýp zor bela, ölmeden kurtulduðu daðýn tepesinden yuvarlanarak indikten sonra, üstünü baþýný temizler, elini yüzünü yýkayýnca ''mavi bir delikanlý oluyor. Suyun aynasýnda kendisini görüp gözlerine inanamýyor. Böylece bambaþka bir ülkeye geldiðini anlýyor'' (11). Bu ülkede birlikte yaþamaya baþladýðý ihtiyarýn, ona girmeyi yasakladýðý odanýn kapýsýný açýnca gördüðü binbir renk çiçekle donanmýþ bahçenin ortasýnda bir havuz görür: ''O sýrada gökten üç ak güvercin iniyor, havuzun öbür kenarýna konuyor. Silkelenip birbirinden güzel üç mavi kýz oluyorlar. Baþlýyorlar havuzun mavi sularýnda çimmeye. Oðlanýn gönlü sondan giren kýza düþüyor'' (a.y., s. 80). Böylece, bu masalda da ''mavi urunda günler aylarý kovalýyor, üç ak güvercin mavi gökten süzülüp iniyor, mavi oðlanla mavi gelin'' en sonunda kavuþuyorlar.

Oðuz Tansel, derlediði metinlere bu denli mavi tonu kendisi vermiþtir. Bununla masallarýnda bir þiir evreni yaratmýþtýr. Bu evreni bizzat kaleme aldýðý Konuþan Balýkla Yalnýz Kýz baþlýklý sanat masalýnda (12) görmek olasýdýr. Burada mavilik adeta katmerleþir: ''Ýlksiz mavi urunda, masmaviliðin ortasýnda, mavi yýllarýn birinde, bir güneþ ülkesi vardý'' (s.53) diye baþlar masal. Derken, iþler bozulur bu ülkede. ''Mavi saçlý, mavi býyýklý bir adam'' çýkagelir. Bu masalcý baba, Oðuz Tansel'in ta kendisidir. Balýkçýyý, yani maviliklerde yaþayan balýk dilini konuþur. Karaya vurmuþ, çocuk baþlý, mavi kanatlý, mercan kuyruklu bir balýðý kurtarýr ve çocuklara þunu önerir: ''Ýyilik etmek yüce bir erdemdir. Siz siz olun çocuklar, elinizden gelen iyiliði esirgemeyin kimseden.'' (s.54) Mavi saçlý, Mavi Býyýklý Masalcý'dan da ancak böylesi güzel bir öðüt gelecektir. Mavi kanatlý balýðýn mektubundan aktardýðý öðütler bununla bitmez. Özetle: 1. Çocuklarýn kardeþleri olsun diye anneler babalar çok çocuk yapmalý, 2. Çocuklar, kötülükleri kovabilmek amacýyla çabucak büyümek için yemek ve uyumak konusunda analarýný, babalarýný hiç üzmemeli, 3. Gerçek barýþý çocuklar kurmalý yeryüzünde, kimse kimseye haksýzlýk etmemelidir. (s.58-59) ''Ancak o zaman dirlik düzenlik bulutlarý mavi tüllerce kaplar yeryüzünü.'' (s.59)

Tansel'in Savrulmayý Bekleyen Harman'ýnda (13) mavi renk ilk 20 þiirde hiç, ama hiç görülmez. 21. þiir olan YOL II'de mavi ayný dizede hem bir yer adý, hem de simgesel olarak kullanýlýr: MAVÝBOÐAZ'da dilekler mavileþir (s.45). Sonra MASAL DÜNYASI'nda, masallardaki güvercinlerin maviliklerde yýkanmasýndan söz edilir (s.50); burada mavi, suyu simgelemektedir, ama bu kullanýlýþ, Tansel þiiri ile masallarýnýn mavi bakýmýndan geçiþ noktasýný saptamada bir ipucu da verir. Bu þiirlerde mavi, henüz sistematik, dizgesel bir iþlev üstlenmemiþtir; çünkü örneðin, UYANIÞ'ta Umut yeþil yeþil gülüyor tende (s.55) denirken, bir sonraki DÜNYA HALÝNDE'de Umut kapýsý aralýk maviden (s.57) dizesi yer alýr. O halde, mavi, daha çok bir gök rengi (TABÝAT ÜSTÜNE; s. 64), sabah rengi (s.65) olarak karþýmýza çýkar SAVRULMAYI BEKLEYEN HARMAN'da.

GÖZÜNÜ SEVDÝÐÝM'de mavinin kullanýlýþý birkaç anlamda gerçekleþir:

1. Nesnel Mavi: Bu anlamda kiþi, yer, gök vs. betimlemelerinde görürüz maviyi. ''Mavi bir ýþýk burgu burgu deler karanlýklarý'' (s.72) (Atatürk II, ''Boðazlar masmavi ipek (s.75) (Yurdum II), ''Gök süt mavi kesildi'' (s.86) (Yayla II), ''Týka basa mavi doldurdum içime'' (s.90) (Mayku II), ''Kuþlarýn, çiçeklerin dünyasý ýþýk/ Balýklarýn mavi/ (...) Binlerce aðýzda bir türkü gür/ Gökleri denizleri masmavi eden (s.119, 120) (Güneþe Türkü), Masmavisinde, büyüler, efsaneler boy atar (s.126) (Yeni Dünyalý Yerli Halklar) gibi dizeler buna örnek. Ancak burada göz, göl, deniz, ýrmak ve gökyüzü nesnel anlamlarý dýþýnda ozan için ayrýca simgesel çaðrýþýmlarý içerir; bunlar bir anlamda ölümsüzlüðün yeþerdiði uzamlardýr. Oðuz Tansel, ölümünden sonra yayýmlanan bir yazýsýnda þöyle der; ''Ölenin külü esintili bir günde topraklara, ýrmaklara, göllere, denizlere savrulmalý. Böylece havaya, topraða, suya karýþan kiþioðlu; bitkilerde çiçek, aðaçlarda meyve, yaprak olur. Balýklara, kuþlara her türlü canlýya besin olup yaþamaya yeniden onüstü otuziki gücünde boyalý baþlar, ýþýklý devam eder.'' (14)

2. Simgesel Mavi: Bu anlamda mavi sevgi, umut, dostluk, sevinç, soyluluk, baðýmsýzlýk gibi anlamlar yüklenir. Örneðin ''Maviþ güvercinler çimerdi dað gölünde sevi kanatlý'' (s.129) (Yeni Dünyalý Yerli Halklar), ''Kýnalý kuþlar, ak, mavi pamukta gülen sevinci (...) Baðýmsýzlýk güneþleri doðar halk denizinden'' (s.128), ''Yankýlanýr Balýkçý'nýn masmavi merhabasý'' (s.141) (Gökova), ''Temmuzlu mavim tükenmez, denizce'' (s.143) (Keler Göz), ''Göknarýn tepesinde mavileþir umut'' (s.138) (Kýndam II), ''Bu ateþ tükenmez YANAR kalýr/ Kurumaz yaratkan mavi soylu'' (s.147) (Metin Kardeþim Bir Yapayalnýz), ''Saçýver bahçene, maviþ seðereðim ben'' (s.150) (Kýndam'ýn Öfkesi).
Oðuz Tansel'in Mavi Gelin ve Mavi Benekli Firik'te olduðu gibi, Mavi Türküler baþlýðý altýnda topladýðý bir öbek þiiri var. Bu þiirlerin maviliði, içeriklerinden ötürü, Selam'da düþünen baþlar, yaratan eller, dünyayý güzelleþtiren kollar, özgürlük isteyen yürekler, dünyanýn herhangi bir yerinde çile çeken, ter döken, özgürlük için savaþan insanlar mavidir (s.88); Mayku II'de týka basa mavi doldurmuþtur içine ozan, yuvalarýn sýcaklýðý buram buram, adamlara daðýtacaktýr masallar boyu (s.90); Mayku III'de ''tomurur kupkuru iðde dallarý'' (s.91); Düðüm'de ''kavuþan ellerde ýþýk'' ve ''... anýlar dünyasý'' (s.93); Güvercinler'de ''Ýri Selçuk çinisi gök (...) Bir güneþ sevinci kanatlarýnda'' (s.94) Yorumlayabilirsiniz'de ''Dünya böylesine bir dünya/ Seversin yine de'' (s.96); Gencek'te Düþündüm'de sevdiklerine el etmek, daðlarý yanýna çaðýrmak (s.97); ''Deliye her gün bayram/ Çocuklara göre biçilmiþ kaftan/ Yaþamanýn böylesi güzel/ Sevince aklýný yitirmeli insan'' ve ''... masaldaki Keloðlan'' mavidir. Bu öbek þiirden biri olup, maviyi baþlýða taþýyan Mavi Boðaz'a (s.92) gelince. Bu þiirde, denilebilir ki, ozan maviyi yukarýda örneklediðimiz tüm anlamlarýnda kullanýr. Karakol hariç, kendini çepeçevre saran ''ya mavileþmiþ(tir) burda'':

Kuþça Daðlarý'nýn eteklerinde
Topraða denize benziyor sabah
Irmak mavi köy mavidir
Siyah Karakol mavi kanal
Orman yol köprü mavi
Yolcular maviymiþ eskiden
Zulme karþý daða çýkan
Erkinlik için yol kesen
Mavi eþkiyalar olmuþ bir zaman
Kuþ mavi aðaç mavi
Dað mavi, aþk mavi
Dünya mavileþmiþ burda
Mavi türküler aklýmda.

''Mavi deniz''e benzeyen ''mavi sabah'', ''mavi ýrmak'' nesnel anlamdaysa, ''mavi köy, kanal, orman, köprü, yolcular, eþkiyalar, kuþ, aðaç, dað, aþk, dünya ve türküler'' simgesel anlamlarýyla karþýmýzdadýr; mutluluk, esenlik, saðlamlýk, özgürlük, gürlük, sevecenlik vs. dile gelmektedir maviyle; maviye yüklenen bunca anlam, Tansel þiirinde gizemli, özenilecek bir evren yaratma amacýna yönelik, en az söylemle en çok þeyi içeren bir biçem özelliðidir. En azla kurulan bu yoðunluk, Tansel þiirinin yineleme biçiminde de görülür: bu biçemi mavinin henüz keþfedilmediði ilk þiirlerinde buluyor olmamýz ilginçtir. ''alýnlarý, elleri çizgi çizgi'' (s.14), ''Gölgeler... Gölgeler toprak kokar çizgi çizgi/ Sarar yürekleri içten içe/ ... dizi dizi'' (s.16), ''Öbek öbek, renk renk herkesin önü'' (s.18), ''Rüzgârlarýn dilinden yaprak yaprak anlarsýn (...) Iþýl ýþýl türkü söyler topraða gölgen'' (s.20), ''Adam bir deri bir kemik harýl harýl'' (s.22), ''Dalga dalga, özgürlüðün kökü, anasý (...) ayaklar yaprak yaprak (...) Dal, dal çiçek, al kýnalý (...) yýldýz yýldýz ayaklar...'' (s.23) ''Esmerin elleri dermiþ kök, kök (...) Gürül gürül gücünüz çaðlar'' (s.25), ''ýþýl ýþýl konuþur, kavaklar burda;/ Salkým salkým gölgeler yatak, yorgan;/ mýþýl mýþýl koyunlar gibi uyuyan/ Küme küme, dizi dizi çakýl taþlarý'' (s.27) vs.

SONUÇ

Metin Turan, ''Yaþadýðý koþullarýn onca acýmasýzlýðýna karþýn, Tansel'in þiiri yoðun bir yumuþaklýk taþýr'' der (15); ben bu yumuþaklýðý sevecenlik olarak yorumlamak istiyorum. Onun þiir ve masal evreninin oluþumunda önemli rol oynadýðýný düþündüðüm mavinin, bu sevecenliðe katkýsý küçümsenemez. Oðuz Tansel'de anlam yelpazesi nesnelden simgesele uzanan mavinin serüveni, en çok da ''Karanlýðý Aðartmak'' baþlýklý yazýsýnda bizzat belirttiði dizgeyi oluþturan en önemli kavramlar arasýnda geçiyor (16); Zaman, sevgi, dostluk, bilgelik ve düþkurma gücü. Oðuz Tansel, karanlýðý aðartmak için þiirlerinde, týpký beyazlatmak amacýyla çamaþýrý ''çivite yatýrmak''ta olduðu gibi, ''kýndam'lý'' renk maviyi kullanýyor, ya da Kýndam'a giden yolu maviyle döþüyor. Bu mavi, kýsaca KINDAM'lý SARIKIZ YOLU baþlýklý þiirden (s.134) yapacaðýmýz alýntýyla, insanlarýn hiç ''Býkmadan söyledikleri binbir söylence (...)
Ýnsanla görkemli bu þaþýrtan güzellik (...)
Daðý baðý yapar seninle bu çatal yürek
Söylence üretir Sarýkýz'lý daðlar sultaný''dýr.

DÝPNOTLAR

(1) Taner, Nuri: ''Oðuz Tansel ile Sarýkýzyolundaki Yolculuðumuz''. Üç Kanatlý Masal Kuþu: Oðuz Tansel. Haz. Metin Turan. Ürün Yayýnlarý: 10, Ankara 1996, s.101.

(2) Öztürk, Ali Osman: Das türkische Volkslied als sprachliches Kunstwerk. Studien zur Volksliedforschung. Bd. 15, Bern 1994. s.83.

(3) Bkz. örn. Uysal, Halil, Halkoyu, Sayý: 6 (119), Eylül 1976'dan Paksoy, Abdülkadir: ''Ekmek Kokulu Sevgi Nerde?''. Üç Kanatlý Masal Kuþu: Oðuz Tansel, Haz. Metin Turan. Ürün Yayýnlarý: 10, Ankara 1996, s.31.

(4) Barbara Pflegerl, Es war einmal, es war keinmal Türkische Volksmµarchen (Bir Varmýþ, Bir Yokmuþ, Türk Halk Masallarý) (Eren Yayýncýlýk, Ýstanbul 1992) adlý kitabýnda çevirdiði 11, 30, 29 nolu masallarýn, Ziya Gökalp ve Naki Tezel gibi derleyicilerin, metinlerin içeriðinde ve biçiminde deðiþiklik yapmalarý veya ideolojik ve ahlâkî görüþler eklemeleri nedeniyle otantik kabul edilemeyeceðini, ancak sözlü kültürden yazýlý kültüre geçiþte, metinlerde minimum düzeyde kullanýlan dil araçlarýyla ulaþýlan dolaysýzlýk ve canlýlýðýn nasýl gittiðini göstermek bakýmýndan önemli olduðunu belirtir.

(5) Bu ilkeler için bkz. Tansel, Oðuz: Yaþantýma Karýþan Halk Masallarý''. Cumhuriyet, 21 Kasým 1976; ayrýca: Konuþan Balýkla Yalnýz Kýz. masallar 2. Yaz Yayýnlarý. Ankara 1985, s. 125-129.

(6) Temelkuran, Ece: ''Masallarý, 'Uyandýrmak' Ýçin Yazmýþtý''. Cumhuriyet, 5 Þubat 1996.

(7) Tansel, O.: Konuþan Balýkla Yalnýz Kýz. Masallar 2, s.128.

(8) Özdenoðlu, Þinasi: Dursun Özden, Ali F. Bilir ve Oðuz Tansel'den Üç Güzel Kitap...''. Cumhuriyet Kitap, Sayý: 357, 19 Aralýk 1996, s.6

(9) Pflegerl, B., a.g.e., s.2.

(10) Tansel, O.: Çobanla Bey Kýzý. Masallar 1. Yaz Yayýnlarý, Ankara 1985, s. 15 ''Üç Peri Kýzý'', (Bundan sonraki sayfa numaralarý buradandýr.)

(11) Tansel, O.: Konuþan Balýkla Yalnýz Kýz. Masallar 2, s.79. (Bundan sonraki sayfa numaralarý buradandýr.)

(12) Bkz. a.g.e., s.134.

(13) Tansel, O.: Sarýkýz Yolu. Toplu Þiirler. Yaz Yayýnlarý, Ankara 1986. (Bundan sonraki sayfa numaralarý buradandýr.)

(14) Tansel, O., ''Karanlýðý Aðartmak''. Kendi 2 (7), Nisan 1996, s.4.

(15) Turan, Metin: ''Oðuz Tansel ve Þiiri''. Littera. Edebiyat Yazýlarý 6, 1995, s.65

(16) Tansel, O.: Bkz. dipnot 12. a.g.y.

Cumhuriyet Kitap, 31.01.2002