AlsahBlog

BÝR 'ADAM'  YARATMAK (*)

                Rýfat Ilgaz                            Burhan Solukçu

      Bazý kaynaklar Türk Aydýnlanmasý'nýn miladýný Tanzimat'la baþlatsa da,  bu kavramýn ülkemizde ete, kemiðe bürünmesi Cumhuriyet Devrimi ile gerçekleþmiþtir. Cumhuriyet, kendi modernleþme süreciyle birlikte her alanda yetiþtirdiði deðerleri ile yeni Türk insanýnýn da oluþumunu saðlamýþtýr.

      Þair, yazar, eðitimci ve aydýnlanma neferi Rýfat Ilgaz sözcüðün tam anlamýyla toplumun öðretmeni, Cumhuriyet aydýnlanmasýnýn yýlmaz savaþçýlarýndan biriydi. Yazdýklarý, yaptýklarý ve yaþadýklarýyla topluma bir deniz feneri gibi yol gösterdi; salt kültür-sanat dünyasýna kazandýrdýðý o eþsiz ürünleriyle deðil, çevresine saçtýðý ýþýkla, kendisi gibi toplumcu sanatçýlarýn yeþermesine de olanak saðladý. Bu özelliðiyle de çocuklarýn, gençlerin olduðu kadar, yetiþkinlerin de 'hoca'sý oldu.

     Ben bu çalýþmamda Rýfat Ilgaz'ýn karikatürcü Burhan Solukçu'nun çizerlik serüvenine baþlayýþý ve Solukçu'nun yaþamýnýn sonuna deðin Rýfat Hoca'nýn ona nasýl destek olduðu üzerinde duracaðým. Dahasý topluma, insanlýða yararlý bir 'adam' yaratýlmasý konusunda ortaya koyduðu çabalarý somut bir örnekle yansýtmaya çalýþacaðým. Bu çalýþma, öðretmenliðin okulla sýnýrlý bir meslek olmadýðýnýn, toplumun ve her yaþtan, her kesimden bireylerin aydýnlanmasýnda nasýl bir iþlevi olabileceðinin de açýk bir göstergesi olacaktýr.

    Türk karikatür dünyasýnda '50 Kuþaðý' olarak anýlan çizerler arasýnda adý anýlan Burhan Solukçu, çizgi dünyasýna Rýfat Ilgaz'ýn özendirmesi ve katkýsýyla girer.

    Rýfat Ilgaz ile Burhan Solukçu'nun tanýþýklýðý 1952 yýlýnda baþlar.  Ayný hastalýktan mustarip iki hemþehrinin bir sanatoryum odasýnda baþlayan dostluklarýnýn baþlayýþýný ve tanýþma anýný Rýfat Ilgaz'ýn Solukçu'nun ölümünden sonra yayýmladýðý yazýdan okuyalým:

     "Bizim Koðuþ (Pijamalýlar) adlý kitabýmýn konusunun geçtiði bir verem hastanesi vardý Yedikule'de. Bu hastanenin üçüncü pavyonunda 28 kiþilik büyük bir koðuþ vardý. Birgün bu koðuþa bir kucak kemik getirip býrakýverdiler. Zonguldak' tan maden ocaklarýndan geliyordu.

     Eline üç beþ kuruþ verilerek ocaktan uzaklaþtýrýlmýþtý. Kendi kaderine terkedilmiþ,  son kuruþu da iyileþmesi için harcadýktan sonra benim gibi çürük insan deposuna býrakýlývermiþti.

    Birkaç gün sonra bu kemik yýðýnýnýn yataðýn içinde kýpýrdayýp bir þeyler yazmaya çalýþtýðýný gördüm. Zonguldak'taki eþine mektup yazýyordu. Elinden alýp postaya attýrdým. Belki de aldýðý antibiyotiklerden olacak kulaklarý aðýr iþitiyordu. Halsizlikten zor konuþtuðu için de her sabah iþaretle hal hatýr sormaya baþlamýþtýk."

       Solukçu beþ kuruþ tazminatsýz olarak iþten çýkarýldýðý Zonguldak'taki maden ocaklarýndan, iþte böyle posasý çýkmýþ bir þekilde ayrýlmýþtý. Evliydi, ailesi Zonguldak'ta, kendisi Yedikule sanatoryumundaydý. Rýfat Ilgaz birkaç gün boyunca yanýnda cansýz, hareketsiz yatan bu genç adamý izledikten sonra, ondaki cevheri fark etmiþti. Tanýþýklýðýn devamýný ayný yazýdan, yine Rýfat Ilgaz'dan okuyoruz.

     "Yattýðý yerde hiç boþ durmak istemiyordu. Gazetelerimi alýp okuyor, dergilerimi karýþtýrýyordu. Birgün yanýndaki arkadaþýnýn kare kare çizip resmini büyüttüðünü görünce, resme yatkýn olduðunu anlamýþtým. Marko Paþa havasýndan henüz sýyrýlamadýðýmýz için, bir dergi çýkarýrsam yazýlarýmý resimleyebilir mi diye düþündüm.

      Maden ocaklarýný çok iyi bildiðine dayanarak:

      - Bir madenci resmi çizebilir misin,  dedim.

      Belki de ilk kez böyle bir istekle karþýlaþýyordu.

      - Bilmem ki... dedi.

      - Hani.. öyle tam resim gibi olmasýn da... kroki gibi... biraz da karikatür gibi...

        Çok konuþmaktan hoþlanmazdý. Elindeki kara kalemle tasýyla, feneriyle kendisi gibi cýlýz bir madenci çiziverdi hemen. Tas bir yana kaymýþtý, pantalonu bir yana... Kýçýnda da kocaman bir yama vardý.

     - Sende iþ var Burhan, dedim.  Sen karikatür çizeceksin."

        Bu yüreklendirme ile Solukçu yýllardýr sürdürdüðü karakalem portre çizerliðinden karikatüre yöneldi. Rýfat Ilgaz, yayýn dünyasýndaki iliþkileri ile onun çeþitli gazete ve reklam ajanslarýnda çalýþmasý için yardýmcý oldu. Maden ocaklarýndaki zorlu iþ koþullarýndan sonra, Solukçu, hem ciðerlerini dinlendirebileceði hem de sanatýný yapabileceði bir iþ sahibi olmuþtu. Bir süre reklam ajanslarýnda ve gazetelerde ressamlýk, vinyet çizerliði yaptýktan sonra 1956'da Dolmuþ dergisinde ilk karikatürünü yayýmladý. Dolmuþ dergisi Ýlhan-Turhan Selçuk kardeþler tarafýndan çýkarýlmakta ve dönemin kalburüstü tüm yazar, çizerleri bu dergide çalýþmaktaydý. O günlerin sakýncalý kiþilerinden olan Rýfat Ilgaz da bu dergide "Stepne" takma adýyla mizah yazýlarý yazýyordu. Ýlhan Selçuk'un önerisiyle ortaya çýkan "Hababam Sýnýfý" da ilk kez bu dergide tefrikalar halinde yayýmlanmaya baþlamýþtý.

       Dolmuþ dergisi Solukçu için müthiþ bir ortamdý; her yönüyle onun için bir okul olmuþtu. Derginin son günlerine kadar orada çizdi; bu arada Zübük, Akbaba, Amcabey gibi dergilerde de çizgileri görülmeye baþladý. Ýlk kez 60'lý yýllarýn baþýnda çizmeye baþladýðý Akbaba'daki karikatürlerini 1974 yýlýna kadar sürdürdü. 1965'te kadrolu olarak çalýþmaya baþladýðý ve 1973'te emekli olduðu Pardon adlý dergide ise usta çizer olarak çalýþtý. Karikatür dünyasýnda görülmeye baþladýðý ilk yýllardan itibaren çizgisini ustalaþtýrdý ve saðlam, tutarlý dünya görüþüyle vazgeçilmez bir yer edindi. Ancak saðlýk sorunlarý hiç ara vermeden sürüyordu. Genellikle evde çalýþýyor,   dergilere karikatürlerini kýzý ya da oðluyla gönderiyordu. Karikatürlerden "parça baþý" olarak kazandýðý parayla da evini geçindiriyordu. Bu zaman süresince de Rýfat Ilgaz ile sürekli bir aradaydýlar. Ya ayný dergide çalýþýyorlar ya da baþka gerekçelerle bir arada oluyorlardý. Rýfat Ilgaz anlatýyor:

       "Her rastlaþmada sorardým kuþkuyla saðlýðýný: - Nasýl olursam olayým Hocam, derdi Solukçu, ölemem artýk, üzerime öyle bir görev yükledin ki benim!"

       Bu sözler, Rýfat Ilgaz'ýn, Solukçu'nun yalnýzca bir iþ ya da meslek edinmesine yardýmcý olduðunu deðil, bu dünyada olan biten her þeyden sorumlu bir aydýn olarak önemli bir dava edindiðini de göstermektedir. Burhan Solukçu, yaþamda gördüðü haksýzlýklarý, yanlýþlarý sorgulamak, eleþtirmek için karikatürün ve mizahýn gücünü kullandý. Güçsüz, zayýf yanlarýný onunla donattý; hastalýðý ve umarsýzlýðý nedeniyle hayata soðuduðu günlerde karikatür sayesinde yaþama yeniden dört elle sarýldý. Gerçekten de, Solukçu, karikatür dünyasý içinde yer aldýðý yirmi yýlý aþkýn süre boyunca çizdiði her karikatürüyle aydýn namusu üzerine güçlü mesajlar vermiþtir. Karikatürleri yakýn mercek incelendiðinde görülecektir ki, içinde olduðu toplumsal katmanlarýn sorunlarýna duyarlýlýðý, hep emekten ve emekçiden yana tavrý, saðlam dünya görüþü ve ilkeli sanatçý duruþu onun en belirgin yanlarýný oluþturmaktadýr.

Dostluðun Ýkinci Perdesi: Mektuplar

      Rýfat Ilgaz 1974'te emekli olup da Cide'ye yerleþince bu dostluk mektuplarda devam etmeye baþladý. Elimizde Rýfat Ilgaz'ýn 1976-1978 yýllarý arasýnda Solukçu'ya yazdýðý mektuplar var. Bu mektuplar daha önce hiçbir yerde yayýmlanmadý, ilk kez bu çalýþmayla günyüzüne çýkýyor. 17 Aralýk 1976'da Cide'den yazdýðý mektupta þöyle diyor:

      "(…) Turhan Selçuk'u telaþlandýrýp eve getirecek kadar hastaysan dostlarýn dostluklarýný kontrol etme gerekçesine baðlýyorum davranýþýný!.. Bana verdiðin sözde duracaðýnda hiç kuþkum olmadýðý için söylüyorum, durumunda olaðanüstü bir þey olmadýðýný. Bu hususta hem o kadar aceleye gerek yok!.. Bak, ben altmýþ altýlarda bile oyun bittiði halde acele etmiyorum, þu son oyunun sonunu görmeden gideceklerden deðilim. Biliyorum ki, oyunlarýn sonu gelmeyecektir.

Selçuk kardeþlerle [ Ýlhan-Turhan Selçuk] dostluðunun sürdüðüne ayrýca sevindim. Saðlam kardeþlerdir onlar. Birçok þeyler gelip geçici... Dostluklar kalýyor. Sevgiyse törensiz, yürekte süzülüp kalanlardan baþkasý deðil. Deneylerden geçmeyen iliþkiler sevgi olmuyor kolay kolay. (…)"

     Þu kýsacýk satýrlarda ne çok þey söylüyor büyük usta. Yaþam sevincini, dostluklarý, sevginin deðerini oldukça yalýn, ama þiirsel bir dil ile ortaya koyuyor. Bunu yaparken de öðretmen edasýný hiç yitirmiyor.

     5 Ekim 1977'de yine Cide'den yazdýðý mektupta bu kez Ýstanbul'a gelip de, görmeden döndüðü dostunun gönlünü alýyor. Ama nice dersler vererek:

    "(…) Son aylarým çok iniþli yokuþlu, çok karman karýþ geçti. Düþün bir kez, seni bile unuttum. Ýstanbul'a geldim de seni bile göremedim. Bilmem baðýþlar mýsýn beni?  Sen namuslu veremlisin! Sýk diþini, ben veremliler raconunu senden çok daha iyi bilen kaþarlanmýþ veremli Rýfat Ilgaz'ý baðýþlama! Biz suçluysak... yasalara göre bile olsa, yani egemen sýnýf yasalarýna... Boynumuz kýldan incedir, boyun eðeriz... Eðdik de... Suçumuzun ceremesini ödeyelim, kelle de olsa gidecek olan. Ýþin hem þakasý, hem "ciddi"si bu... Suçla beni!

    Durum böyleyken bir de kalkýyor, kendinde suç arýyorsun!.. Suç ha sende olmuþ, ha bende... "Faili meçhul" olmayan suçlarda birbirimizi suçlamaya deðmez... Ýþte geldik gidiyoruz. Ha bir gün önce, ha bir gün sonra... Ne var ki, gelmiþken yaþamanýn tadýný çýkaracaðýz. Yatakta da olsak... Kenefe ayaðýmýzý sürüye sürüye gitsek de... Yaþamanýn çok güzel olduðunu usta sanatçýlar bizden çoook önce bulup çýkarmýþlar. Gerçekten öyle... Yaþamak öylesine güzel ki... Hele insan gibi yaþamak. Uðrunda ölmeye deðer. Bir soluk, bir soluk daha vereceksin. Bu direniþ, kaleyi tuttuðun siperi bir saniye sonra... bir saat, bir gün bir yýl sonra teslim edebilmek için... Bir yýl, beþ yýl, on yýl... Benimki on yýllarý, yirmi yýllarý da geçti. Demek, oluyormuþ... Demek, birçok þeyler insanýn elindeymiþ. 50'lerden beri bunun sýnavýný birlikte veriyoruz. Baþarmadýk mý? Bir de yaþamýna büyük bir sanatçýlýk katmasýný bildin, fazladan... Bunu algýlaman, bilinçli bir sanatçý olarak, birgün hani 'iþte bu yüzden ölemiyorum' demiþtin! Ýþte   bu yüzden bir soluk daha yaþamaya bak!.. Zorla kendini, yaþamanýn coþkusu, yaþayabilmenin sevincini hala göstermeye deðer...(…) Son sözüm, direnebildiðin kadar diren!.. Siperinde sýký dur!.. Çocuklarýmýza bu yönümüzle de örnek olalým.(…)"

      Yaþamý boyunca hastalýklardan olduðu kadar, gözaltýlardan, hapislerden, sürgünlerden de çeken Rýfat Ilgaz yaþama sevincini yetmiþine yanaþtýðý o günlerde de yitirmiyor. Üstelik büyük þair Nazým Hikmet'in 'Yaþamaya Dair' adlý þiirinde belirttiði gibi, 'bütün iþin gücün yaþamak olacak' diyor. Ve yaþama sevincini kendinden daha genç dostuyla bu satýrlarla paylaþýyor. Ýþte, 'Rýfat Ilgaz Aydýnlýðý' budur.

     Burhan Solukçu, ustasýnýn bu sözlerini hiç yabana atmadý. Son nefesini verinceye dek en büyük kaygýsý yaþamak oldu. Ailesi için, dostlarý için, insanlýk için…

    Üzerinde tarih bulunmayan, ancak 1977 sonlarý ya da 1978 baþlarýnda yazýldýðýný düþündüðüm bu mektupta ise, yýllarca uðradýðý zulme, çektiði eziyetlere karþýn dimdik duran ve kader dostunu da bu kavgaya davet eden bir insan görüyoruz. Kavganýn adý yine yaþam!

"(…) Biz nereye gidersek gidelim, sorunlarýmýzý da birlikte taþýyoruz. Elimize bavul almasak bile bir de bakmýþýz ki dünyanýn yükünü omuzlayýp getirmiþiz. Ama gene de derde tasaya bir baðýþýklýðý oluþmuþ, fazla bir zararý dokunmuyor. Dertle tasayla kavrulmuþuz, Sivas leblebisi gibi. Yaþamda en büyük baþarýmýz da bu! Her þeye karþýn gene de yaþayabilmek! Her günümüz bu sömürü düzeninden diþlerimizle söküp aldýðýmýz bir avans! Avansý koparýnca da borca gitmemek için gene de yaþamamýz gerekiyor. Yoksa bizi çoktan kazandan düþürdüler! Geçtiðimiz büyük kanamalarý düþündükçe þaþkalýyoruz, deðil mi?(…)

(…) Aðýzdan dolma sosyalist olmaktansa, sendikalý iþçi olsun daha iyi! Neyse, bunlar uzun tartýþma konusu! Þimdi kitap o kadar bol ki, kim yeni bir kitap okusa, baþka bir tip sosyalist olup çýkýyor karþýmýza. Her kitap bizleri, daha doðrusu emekçileri birbirine birleþtirecek yerde, birbirlerinden uzaklaþtýrýyor nedense toplumumuzda. Yanlýþlýkla yeni çýkan kitaplardan birini okumadýn mý devrimciliðinin bir yanýný eksik sayýyorlar gençlerimiz. Bilmiyorlar ki, okumadýklarý öyle çok kitap var ki... Kitap kadar önemli daha çok þey var, iyi bir devrimci olabilmek için. Bugünlerde daha iyi anlýyoruz devrimcinin saðlam olmasý gereken yanlarýný. Ama gene de devrimci arkadaþýmýz, -oðlumuz- okumayý býrakmasýn! Sanatçý yaný da varsa, geliþtirmeyi ihmal etmesin! Neyimiz varsa süreceðiz sonucu görmek için. Sermaye dünyanýn hiçbir yanýnda bu kadar zavallý duruma düþmemiþtir bugüne kadar. (…)"

      Burhan Solukçu, 26 Mart 1978'e kadar direndi ve otuz yýl boyunca boðuþtuðu vereme yenik düþtü. Onun ölüm haberini oðlu Turhan, Rýfat Amca'sýna bir mektupla bildirmiþti. Rýfat Ilgaz, bu kez Turhan Solukçu'ya 10 Nisan 1978'de yazdýðý mektupta þöyle diyordu:

       "Bu soyadýyla sana seslenirken, babaný dipdiri, umutlu, inançlý olarak -yani her zaman olduðu gibi- karþýmda görüyorum. Sizler yaþarken -ölüp ölüp yaþarken- biz ölüm terimini çoktan unuttuk. Ama þunu da açýklamalýyým, babaný ilk tanýyan sanatçý olarak, o þiirimde belirttiðim yalan yanlýþ da olsa dilinden düþürmediði dizelerimdeki gibi de ölmedi. Savaþa savaþa öldü, halkýn sanatçýsý olarak öldü. Ýkinci büyük baþarýsý da sizleri kendisi gibi yetiþtirmek oldu. (…)"  

       Rýfat Ilgaz, salt çizgisiyle deðil, insaný ve insanlýðý ilgilendiren her konuda aldýðý tavýrla 'halkýn sanatçýsý' olan Burhan Solukçu'nun yaþamýnda içi doðruluk, gerçeklik ve güzelliklerle dolu kocaman bir yaþam parantezidir. Solukçu'nun genç yaþlarda yaþamýna açýlan bu parantez, hiçbir zaman kapanmamýþ, ýþýðýyla, sýcaklýðýyla bizlerin de önünde dimdik durmaktadýr.

       Bu çalýþmayý Burhan Solukçu'nun dilinden hiç düþürmediði Rýfat Ilgaz dizeleriyle bitirmek istiyorum, konuþmamýn baþýndan beri anlatýlanlarýn da bir özeti olacaðýný düþünerek:

              "Ölecek misin, ya bir meydanda öl,

               Ya da bir dað baþýnda kavgan için

               Böyle yatakta miskince ölme!"

(*) Bu yazý 10-12 Mayýs 2006 tarihlerinde Kastamonu'da yapýlan "Rýfat Ilgaz Sempozyumu"nda bildiri olarak sunulmuþtur.